{"id":398315,"date":"2023-12-22T10:05:26","date_gmt":"2023-12-22T09:05:26","guid":{"rendered":"https:\/\/zjarr.tv\/?p=398315"},"modified":"2023-12-22T10:07:24","modified_gmt":"2023-12-22T09:07:24","slug":"eksperienca-e-vitit-2023-dhe-disa-ekuilibra-te-reja-gjeopolitike","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/eksperienca-e-vitit-2023-dhe-disa-ekuilibra-te-reja-gjeopolitike\/","title":{"rendered":"Eksperienca e vitit 2023 dhe disa ekuilibra t\u00eb reja gjeopolitike"},"content":{"rendered":"<p>Nga Artur Nura<\/p>\n<p>Periudha post pandemike parimisht do duhej t\u00eb ishte m\u00eb \u00e7lirimtare p\u00ebr ekonomin\u00eb globale, por konflikti Ruso \u2013 Ukrainas ka turbulluar komunitetin nd\u00ebrkomb\u00ebtar. \u00c7mimet e energjis\u00eb u rrit\u00ebn dhe inflacioni u rrit n\u00eb qiell, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb globalizimi dukej se po shp\u00ebrb\u00ebhej.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrsa ky zhvillim q\u00eb mund ta quajm\u00eb n\u00eb metafore \u201cstuhi\u201d ishte, \u00ebsht\u00eb, ende e furish\u00ebm mbi globin, nuk kan\u00eb munguar rastet kur ret\u00eb turbulluese rralloheshin n\u00eb horizont. Konflikti n\u00eb Ukrain\u00eb duket se ka arritur n\u00eb nj\u00eb ng\u00ebr\u00e7. Evropa rezervon furnizime me gaz t\u00eb mjaftuesh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb kaluar dimrin. Iniciativa p\u00ebr drith\u00ebrat e Detit t\u00eb Zi dhe r\u00ebnia e \u00e7mimeve t\u00eb grurit shmang\u00ebn nj\u00eb her\u00eb nj\u00eb kriz\u00eb globale ushqimore.<\/p>\n<p>Por, shum\u00eb papritur n\u00eb horizont u shfaq m\u00eb I ashp\u00ebr se kurr\u00eb konflikti Izraelito-palestinez i cili turbulloi p\u00ebrs\u00ebri globin mbar\u00eb. Sistemi i siguris\u00eb izraelite q\u00eb cil\u00ebsohej nga m\u00eb eficent\u00ebt u thye papritmas dhe, Hamasi kreu raprezalie duke sjell kund\u00ebrsulm shum\u00eb agresiv t\u00eb ushtris\u00eb izraelite kund\u00ebr Hamasit e cila nuk po kursen as popullsi civile palestineze!<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 2024 do t\u00eb ket\u00eb pik\u00ebpyetje t\u00eb shumta p\u00ebr t\u00eb cilat bota do t\u00eb p\u00ebrpiqet t\u00eb gjej\u00eb p\u00ebrgjigje. A do t\u00eb shkoj\u00eb lufta n\u00eb Ukrain\u00eb m\u00eb n\u00eb fund drejt nj\u00eb negocimi paqeje apo do t\u00eb marr\u00eb form\u00ebn e nj\u00eb \u201ckonflikti t\u00eb ngrir\u00eb\u201d? Po konflikti i ri ushtarak a do t\u00eb negociohet nga Izraeli me Palestin\u00ebn p\u00ebr zgjidhjen me dy shtete?<\/p>\n<p>Ngjarjet kryesore t\u00eb vitit 2024 do t\u00eb karakterizohen gjithashtu nga pasiguria? K\u00ebtu p\u00ebr t\u00eb mos p\u00ebrmendur edhe fusha t\u00eb tjera t\u00eb tensionit gjeopolitik mund t\u00eb themi se shmangia e konflikteve mund t\u00eb realizohet kryesisht nga aktor\u00ebt e m\u00ebdhenj t\u00eb cil\u00ebt duhet fillimisht t\u00eb sheshojn\u00eb sa m\u00eb shum\u00eb divergjencat dhe zbusin konkurrenc\u00ebn mes tyre.<\/p>\n<p>P\u00ebr shembull do refleksion dhe kujdes t\u00eb shtuar konkurrenca n\u00eb rritje midis Kin\u00ebs dhe Shteteve t\u00eb Bashkuara p\u00ebr udh\u00ebheqje teknologjike, nd\u00ebrsa Bashkimi Evropian po p\u00ebrpiqet t\u00eb arrij\u00eb t\u00eb marr\u00eb nj\u00eb rol m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebs gjeopolitik global.<\/p>\n<p>Nj\u00eb er\u00eb e re n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet Kin\u00eb \u2013 Bashkimi Europian<\/p>\n<p>Dhe meq\u00eb jemi te roli i ri m\u00eb dinamik gjeopolitik q\u00eb po k\u00ebrkon t\u00eb marr\u00eb Bashkimi Europian mund t\u00eb kujtojm\u00eb q\u00eb s\u00eb fundi pat\u00ebm nj\u00eb \u201cMarr\u00ebveshja p\u00ebr sfidat e ardhshme globale\u201d n\u00eb takimin Kin\u00eb-BE, ku u ra parishmisht dakort nga t\u00eb dy pal\u00ebt se duhet t\u00eb punojn\u00eb s\u00eb bashku \u201cp\u00ebr besimin politik\u201d.<\/p>\n<p>Duke v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje se viti 2023 sh\u00ebnoi 20-vjetorin e partneritetit strategjik gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs Kin\u00eb-BE, presidenti kinez Xi Jinping, n\u00eb takimin para Samitit Kin\u00eb \u2013 BE me Ursula Van Der Lyen dhe Charles Michel respektivisht president\u00eb t\u00eb Komisionit Europian dhe K\u00ebshillit, foli p\u00ebr nj\u00eb \u201cpik\u00eb t\u00eb re fillestare t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve\u201d, e cila duhet \u201ct\u00eb orientohet n\u00eb trendin e bot\u00ebs, t\u00eb veproj\u00eb me men\u00e7uri dhe ndjenj\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsie dhe t\u00eb mb\u00ebshtes\u00eb p\u00ebrshtatshm\u00ebrin\u00eb e marr\u00ebdh\u00ebnies si nj\u00eb partneritet strategjik global.\u201d<\/p>\n<p>Sipas shum\u00eb eksperteve t\u00eb gjeopolitik\u00ebs marr\u00ebdh\u00ebniet Kin\u00eb-BE g\u00ebzojn\u00eb nj\u00eb moment t\u00eb mir\u00eb konsolidimi dhe rritjeje n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb interesave t\u00eb t\u00eb dyja pal\u00ebve dhe pritshm\u00ebrive t\u00eb popujve t\u00eb tyre, por sugjerojn\u00eb pun\u00eb dypal\u00ebshe p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur momentin e rritjes s\u00eb k\u00ebtyre marr\u00ebdh\u00ebnieve.<\/p>\n<p>Europa q\u00eb d\u00ebshiron qartazi tashm\u00eb nj\u00eb rol nd\u00ebrmjetues m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebs n\u00eb glob p\u00ebrtej interesave ekonomike me gjigandin Kinez, sigurisht q\u00eb ka nevoj\u00eb p\u00ebr influenc\u00ebn e k\u00ebtij partneri n\u00eb zgjidhjen e krizave globale ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb ato zona ku ka luft\u00ebra t\u00eb cilat kan\u00eb trazuar ekonomin\u00eb globale, si\u00e7 e p\u00ebrmend\u00ebm edhe m\u00eb sip\u00ebr dhe, ku influenza kineze \u00ebsht\u00eb demonstruar vitale e konstruktive.<\/p>\n<p>Charles Michel tha se BE-ja po k\u00ebrkon nj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie \u201ct\u00eb q\u00ebndrueshme dhe reciprokisht t\u00eb dobishme\u201d me Kin\u00ebn. N\u00eb fjal\u00ebn hyr\u00ebse t\u00eb takimit me presidentin kinez, Michel siguroi se \u201cne jemi t\u00eb bashkuar n\u00eb angazhimin ton\u00eb p\u00ebr t\u00eb ndjekur nj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie t\u00eb q\u00ebndrueshme dhe reciproke t\u00eb dobishme me Kin\u00ebn\u201d, duke shtuar se Brukseli d\u00ebshiron lidhje t\u00eb bazuara n\u00eb \u201cparimet e transparenc\u00ebs, parashikueshm\u00ebris\u00eb dhe reciprocitetit\u201d.<\/p>\n<p>Edhe pse m\u00eb von\u00eb se Shtetet e Bashkuara, vitet e fundit Evropa gjithashtu duket qartazi ka filluar t\u2019i b\u00ebj\u00eb vetes pyetjen se si t\u2019i rishikoj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet e saj me Kin\u00ebn, n\u00eb nj\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb rikonfigurimit t\u00eb zinxhir\u00ebve t\u00eb vler\u00ebs globale.<\/p>\n<p>Q\u00eb nga Perspektiva Strategjike e publikuar n\u00eb mars 2019, Republika Popullore \u00ebsht\u00eb konsideruar si partnere, konkurrente dhe rivale sistematike p\u00ebr Bashkimin Evropian. Por, p\u00ebr nj\u00eb rrym\u00eb politike europiane q\u00eb do ta p\u00ebrkufizoje veten si \u201cgjeopolitike\u201d, strategjit\u00eb ndaj Pekinit nuk duket se kan\u00eb mbajtur ritmin me at\u00eb q\u00eb mund t\u00eb pritej.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, drejtuesit e institucioneve evropiane para dhe pas Samitit Kine \u2013 BE, theksuan r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e bashk\u00ebpunimit dypal\u00ebsh p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet kryesore globale, por njoh\u00ebn edhe asimetrin\u00eb aktuale t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve ekonomike \u2013 me nj\u00eb deficit tregtar vjetor prej 400 miliard\u00eb eurosh p\u00ebr BE-n\u00eb \u2013 dhe nevoj\u00ebn p\u00ebr t\u00eb vazhduar me nj\u00eb reduktim i var\u00ebsive strategjike evropiane nga Pekini.<\/p>\n<p>Marr\u00ebdh\u00ebniet KIN\u00cb \u2013 USA themelore<\/p>\n<p>Midis fundit t\u00eb vitit 2022 dhe pjes\u00ebs s\u00eb par\u00eb t\u00eb 2023, administrata Biden p\u00ebrshkroi strategjin\u00eb e saj p\u00ebr t\u00eb trajtuar \u201ckonkurrenc\u00ebn e fuqis\u00eb s\u00eb madhe\u201d me Kin\u00ebn. Konsolidimi i aleancave politiko-ushtarake, rinisja e baz\u00ebs teknologjike dhe industriale amerikane dhe politikat q\u00eb synojn\u00eb kufizimin e aksesit kinez n\u00eb teknologjit\u00eb m\u00eb t\u00eb avancuara.<\/p>\n<p>Kjo strategji p\u00ebrfshin gjithashtu p\u00ebrpjekjen p\u00ebr t\u00eb negociuar kufizime n\u00eb konkurrenc\u00eb me Pekinin dhe ruajtjen e formave t\u00eb bashk\u00ebpunimit n\u00eb fusha t\u00eb tilla si ndryshimet klimatike dhe qeverisja financiare. Koh\u00ebt e fundit ka pasur disa episode q\u00eb kan\u00eb ndikuar n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet dypal\u00ebshe mes dy superfuqive. N\u00eb disa raste ato kan\u00eb shkaktuar kriza t\u00eb p\u00ebrkohshme, nd\u00ebrsa n\u00eb raste t\u00eb tjera ka pasur evoluime strukturore.<\/p>\n<p>Shkurtimisht mund te p\u00ebrmendim; p\u00ebrpjekjen dypal\u00ebshe p\u00ebr zbutjen e tensionit t\u00eb nisur pas G20 n\u00eb n\u00ebntor 2022; pasojat e zgjedhjeve afatmesme n\u00eb Shtetet e Bashkuara, kriza e \u201cbalonave\u201d; pasojat e vizitave t\u00eb Xi Jinping n\u00eb Rusi dhe Tsai Ing-wen n\u00eb Shtetet e Bashkuara dhe legjislacioni i fundit amerikan p\u00ebr konkurrenc\u00ebn teknologjike.<\/p>\n<p>Por nd\u00ebrkoh\u00eb themelore ka qen\u00eb takimi m\u00eb 15 n\u00ebntor, i presidentit amerikan Joe Biden dhe presidentit kinez Xi Jinping pran\u00eb San Franciskos, n\u00eb Shtetet e Bashkuara, ku u rivendos dialogu q\u00eb ishte pezulluar p\u00ebr nj\u00eb vit.<\/p>\n<p>Organizuar n\u00eb margjinat e samitit t\u00eb bashk\u00ebpunimit ekonomik Azi-Paq\u00ebsor (Apec), takimi b\u00ebri t\u00eb mundur rivendosjen e komunikimeve ushtarake t\u00eb nivelit t\u00eb lart\u00eb, t\u00eb cilat ishin pezulluar p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb vit dhe, sipas Biden takimi ishte \u201ckonstruktiv dhe produktiv\u201d.<\/p>\n<p>Presidenti 80-vje\u00e7ar i SHBA-s\u00eb ka siguruar se n\u00eb rast krize dy lider\u00ebt do t\u00eb mund t\u00eb marrin telefonin dhe t\u00eb flasin me nj\u00ebri-tjetrin. Cka do t\u00eb thot\u00eb se n\u00eb USA pranohet reciprociteti global me Kin\u00ebn dhe kjo nuk \u00ebsht\u00eb pak p\u00ebr nj\u00eb ekuilib\u00ebr t\u00eb nevojsh\u00ebm gjeopolitik.<\/p>\n<p>BRICS nj\u00eb aktor gjeopolitik n\u00eb rritje 2023 \u2013 2024<\/p>\n<p>Bota tashme ka dinamizem gjeopoltik i cili po k\u00ebrkon angazhime t\u00eb reja dhe nj\u00eb ekuilib\u00ebr t\u00eb ri gjeopolitik ku imponon v\u00ebmendje t\u00eb shtuar edhe akronimi \u201cBRICS\u201d (Brazili, Rusia, India, Kina dhe Afrika e Jugut) q\u00eb n\u00ebnkupton grupimin e k\u00ebtyre shteteve, me synim rritjen e bashk\u00ebpunimit ekonomik dhe zgjerimin e tregtis\u00eb mes tyre.<\/p>\n<p>Kujtojm\u00eb q\u00eb mes k\u00ebrkimit p\u00ebr nj\u00eb bot\u00eb shum\u00ebpolare, Kina, India, Brazili dhe Rusia hodh\u00ebn themelet e BRICS n\u00eb vitin 2009, me Afrik\u00ebn e Jugut q\u00eb iu bashkua kat\u00ebrshes n\u00eb vitin 2010. Por tashm\u00eb grupimi BRICS p\u00ebrfaq\u00ebson m\u00eb shum\u00eb se 42 p\u00ebrqind t\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb bot\u00ebs, 30 p\u00ebrqind t\u00eb territorit t\u00eb saj, 23% t\u00eb PBB-s\u00eb bot\u00ebrore dhe 18 p\u00ebrqind t\u00eb tregtis\u00eb bot\u00ebrore.<\/p>\n<p>Fondi Monetar Nd\u00ebrkomb\u00ebtar (FMN) parashikon se deri n\u00eb vitin 2028, BRICS mund t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsoj\u00eb nj\u00eb t\u00eb tret\u00ebn e ekonomis\u00eb bot\u00ebrore, ndaj kujtojm\u00eb se Brazili, Rusia, India, Kina dhe Afrika e Jugut zhvilluan n\u00eb datat 22-24 gusht 2023, n\u00eb Johanesburg t\u00eb Afrik\u00ebs s\u00eb Jugut, samitin (takimin e nivelit m\u00eb t\u00eb lart\u00eb) e tyre vjetor, duke e quajtur takimin si \u201cSamit historik\u201d.<\/p>\n<p>Pes\u00eb vendet an\u00ebtare te BRICS synuan n\u00eb takim vendosjen e ekuilibrave mes zhvillimit t\u00eb vendeve dhe rajoneve t\u00eb ndryshme, p\u00ebr t\u00eb par\u00eb p\u00ebrtej mbizot\u00ebrimit t\u00eb vendeve per\u00ebndimore t\u00eb veriut t\u00eb bot\u00ebs dhe supermacis\u00eb s\u00eb dollarit amerikan.<\/p>\n<p>P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr Samiti i Johanesburgut solli di\u00e7ka t\u00eb re thelb\u00ebsore n\u00eb raportet gjeopolitike p\u00ebr bot\u00ebn. Nga 1 janari 2024, parimisht p\u00ebrve\u00e7 Brazilit, Rusis\u00eb, Indis\u00eb, Kin\u00ebs dhe Afrik\u00ebs s\u00eb Jugut, gjasht\u00eb vende t\u00eb tjera do t\u2019i bashkohen grupimit BRICS.<\/p>\n<p>N\u00ebse programi i an\u00ebtar\u00ebsimit konfirmohet, Arabia Saudite, Argjentina, Egjipti, Emiratet e Bashkuara Arabe, Etiopia dhe Irani do t\u00eb jen\u00eb pjes\u00eb e BRICS+.  Nj\u00eb zgjerim q\u00eb duket se mbyll nj\u00eb epok\u00eb dhe sh\u00ebnon fillimin e nj\u00eb faze t\u00eb re. Ajo q\u00eb ishte Bota e Tret\u00eb sot \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u201cJug i bot\u00ebs\u201d, i cili ndihet m\u00eb i fort\u00eb, me agjenda m\u00eb t\u00eb gjera dhe q\u00eb bashkon lojtar\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb politik\u00ebn dhe ekonomin\u00eb bot\u00ebrore qe raportete globale nuk mund ta injorojn\u00eb.<\/p>\n<p>Samiti u konsiderua me t\u00eb drejt\u00eb nga shum\u00eb analist\u00eb t\u00eb ekonomis\u00eb si nj\u00eb nga ngjarjet m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha me natyr\u00eb gjeo-ekonomike n\u00eb nivel bot\u00ebror, pasi vendimet e Johanesburgut mund t\u00eb ken\u00eb ndikime t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb ekonomin\u00eb bot\u00ebrore duke e b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb zhvillim qartazi gjeopolitik. Viti 2024 do t\u00eb jet\u00eb d\u00ebshmitar i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i k\u00ebtyre dinamikave\u2026\/CRI.CN<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga Artur Nura Periudha post pandemike parimisht do duhej t\u00eb ishte m\u00eb \u00e7lirimtare p\u00ebr ekonomin\u00eb globale, por konflikti Ruso \u2013 Ukrainas ka turbulluar komunitetin nd\u00ebrkomb\u00ebtar. \u00c7mimet e energjis\u00eb u rrit\u00ebn dhe inflacioni u rrit n\u00eb qiell, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb globalizimi dukej se po shp\u00ebrb\u00ebhej. Nd\u00ebrsa ky zhvillim q\u00eb mund ta quajm\u00eb n\u00eb metafore \u201cstuhi\u201d ishte, \u00ebsht\u00eb, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2030,"featured_media":398317,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,3365,3366,5380,231],"tags":[],"class_list":{"0":"post-398315","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-aktualitet","8":"category-analize","9":"category-koment","10":"category-kryesore","11":"category-lajme"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/398315","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2030"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=398315"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/398315\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":398320,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/398315\/revisions\/398320"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/398317"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=398315"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=398315"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=398315"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}