{"id":425493,"date":"2025-10-24T11:18:34","date_gmt":"2025-10-24T09:18:34","guid":{"rendered":"https:\/\/zjarr.tv\/?p=425493"},"modified":"2025-10-24T11:18:36","modified_gmt":"2025-10-24T09:18:36","slug":"forbes-diella-risi-apo-eksperiment-i-rrezikshem-dhe-teater-politik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/forbes-diella-risi-apo-eksperiment-i-rrezikshem-dhe-teater-politik\/","title":{"rendered":"\u2018Forbes\u2019: Diella, risi apo eksperiment i rreziksh\u00ebm dhe teat\u00ebr politik"},"content":{"rendered":"<p>Nga\u00a0\u201cForbes\u201c<\/p>\n\n\n\n<p>Muajin e kaluar, Shqip\u00ebria prezantoi nj\u00eb sistem t\u00eb inteligjenc\u00ebs artificiale q\u00eb do t\u00eb sh\u00ebrbente si minist\u00ebr n\u00eb qeveri, nj\u00eb zhvillim i par\u00eb i k\u00ebtij lloji nga nj\u00eb shtet. Lajmi erdhi si nj\u00eb tronditje, madje edhe p\u00ebr shum\u00eb njer\u00ebz q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb v\u00ebzhgues shum\u00eb t\u00eb zellsh\u00ebm n\u00eb industrin\u00eb e inteligjenc\u00ebs artificiale gjat\u00eb 3 viteve t\u00eb fundit.<\/p>\n\n\n\n<p>Shqip\u00ebria, nj\u00eb komb ballkanik me 2.8 milion\u00eb banor\u00eb, njoftoi se figura virtuale Diella, nj\u00eb sistem i inteligjenc\u00ebs artificiale q\u00eb e filloi vitin duke ndihmuar individ\u00ebt me dokumentacionin dixhital, do t\u00eb promovohej n\u00eb nj\u00eb pozicion n\u00eb nivel kabineti p\u00ebr t\u00eb menaxhuar prokurimet publike.<\/p>\n\n\n\n<p>Qeveria e paraqiti at\u00eb si nj\u00eb sistem softuerik q\u00eb do t\u00eb vler\u00ebsonte tender\u00ebt vet\u00ebm n\u00eb baz\u00eb t\u00eb merit\u00ebs, pa ryshfete, favore apo frik\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb, ose nj\u00eb risi bot\u00ebrore n\u00eb antikorrupsion ose nj\u00eb eksperiment i rreziksh\u00ebm i mb\u00ebshtjell\u00eb me teat\u00ebr politik. Sidoqoft\u00eb, \u00ebsht\u00eb reale dhe e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00c7far\u00eb ndryshoi n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb dhe \u00e7far\u00eb jo<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Diella nuk \u00ebsht\u00eb ministre e financave. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb \u201cministre\u201d virtuale e fokusuar n\u00eb prokurimet publike, sistemi q\u00eb p\u00ebrcakton se kush fiton kontratat qeveritare. Roli nd\u00ebrtohet mbi funksionin e m\u00ebparsh\u00ebm t\u00eb Diell\u00ebs si asistente e qeverisjes elektronike, tani e zgjeruar n\u00eb vendime q\u00eb kan\u00eb pasoja serioze financiare dhe politike.<\/p>\n\n\n\n<p>Reuters, The Guardian dhe media t\u00eb tjera raportuan se IA do t\u00eb marr\u00eb gradualisht p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb p\u00ebr dh\u00ebnien e tender\u00ebve, me q\u00ebllim uljen e ndikimit njer\u00ebzor n\u00eb nj\u00eb proces q\u00eb shpesh lidhet me favorizimet.<\/p>\n\n\n\n<p>Megjithat\u00eb, ajo q\u00eb mbetet e paqart\u00eb \u00ebsht\u00eb se si do t\u00eb funksionoj\u00eb kjo n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. Kur nj\u00eb ofertues humb\u00ebs vendos t\u00eb sfidoj\u00eb nj\u00eb tender, kush \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebs? Kryeministri, nj\u00eb zyrtar njer\u00ebzor mbik\u00ebqyr\u00ebs, krijuesi i Diell\u00ebs apo askush fare? Deri m\u00eb tani, qeveria shqiptare nuk e ka shpjeguar plot\u00ebsisht se si do t\u00eb trajtohet llogaridh\u00ebnia.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00cbsht\u00eb gjithashtu e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb jet\u00eb e qart\u00eb se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb Diella dhe \u00e7far\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb. Teksa qeveria e Shqip\u00ebris\u00eb mund ta p\u00ebrshkruaj\u00eb sistemin e IA si t\u00eb drejt\u00eb dhe efikas, njer\u00ebzit jan\u00eb ende ata q\u00eb vendosin se cilat t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebrdor ajo dhe si merr vendime. Sepse edhe pse nj\u00eb sistem i IA-s\u00eb nuk mund t\u00eb pranoj\u00eb ryshfet, njer\u00ebzit ende mund t\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb rezultatet e tij. Pra, n\u00ebse sistemi \u00ebsht\u00eb i besuesh\u00ebm varet nga m\u00ebnyra se si menaxhohet, jo nga vet\u00eb teknologjia.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Pse Prokurimet Publike?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Prokurimi publik \u00ebsht\u00eb vendi ku vendimet qeveritare p\u00ebrputhen drejtp\u00ebrdrejt me shpenzimet. Globalisht, ai arrin n\u00eb triliona dollar\u00eb \u00e7do vit dhe shpesh p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb buxheteve komb\u00ebtare. P\u00ebr vendet q\u00eb p\u00ebrpiqen t\u00eb rrisin ekonomit\u00eb e tyre, t\u00eb zvog\u00eblojn\u00eb korrupsionin dhe t\u00eb nd\u00ebrtojn\u00eb besim te investitor\u00ebt ose partner\u00ebt rajonal\u00eb, rregullimi i m\u00ebnyr\u00ebs se si menaxhohen tender\u00ebt mund t\u00eb ket\u00eb rezultate t\u00eb shpejta dhe t\u00eb dukshme. Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse roli i ri i Diell\u00ebs ka r\u00ebnd\u00ebsi. Kjo synon nj\u00eb nga fushat e pakta q\u00eb mund t\u00eb ndryshojn\u00eb v\u00ebrtet m\u00ebnyr\u00ebn se si funksionon nj\u00eb qeveri.<\/p>\n\n\n\n<p>Si\u00e7 e tha Tech Policy Press,&nbsp;\u201cprokurimi luan nj\u00eb rol t\u00eb fuqish\u00ebm n\u00eb form\u00ebsimin e vendimeve kritike n\u00eb lidhje me IA-n\u00eb. N\u00eb munges\u00eb t\u00eb rregullimit federal t\u00eb shit\u00ebsve t\u00eb IA-s\u00eb, prokurimet mbeten nj\u00eb nga levat e pakta q\u00eb qeverit\u00eb kan\u00eb p\u00ebr t\u00eb nxitur vlerat publike, t\u00eb tilla si siguria, mosdiskriminimi, privat\u00ebsia dhe llogaridh\u00ebnia.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>\u00cbsht\u00eb nj\u00eb pik\u00eb q\u00eb vlen kudo. Qoft\u00eb n\u00eb SHBA, Evrop\u00eb apo Shqip\u00ebri, qeverit\u00eb q\u00eb blejn\u00eb, nd\u00ebrtojn\u00eb ose vendosin sisteme IA kan\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn detyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb vendosur standarde t\u00eb qarta edhe p\u00ebr t\u00eb mbrojtur interesin publik.<\/p>\n\n\n\n<p>Momenti i Shqip\u00ebris\u00eb nuk ishte i rast\u00ebsish\u00ebm, pasi vendi d\u00ebshiron t\u00eb bashkohet me Bashkimin Evropian. Akti i IA-s\u00eb i BE-s\u00eb hyri n\u00eb fuqi p\u00ebr modelet e IA-s\u00eb me q\u00ebllim t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm n\u00eb gusht, dhe detyrimet e reja tashm\u00eb po fillojn\u00eb t\u00eb form\u00ebsojn\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si qeverit\u00eb evropiane projektojn\u00eb dhe vendosin sisteme IA, me k\u00ebrkesa m\u00eb t\u00eb detajuara q\u00eb do t\u00eb pasojn\u00eb gjat\u00eb 2 viteve t\u00eb ardhshme.<\/p>\n\n\n\n<p>Afrimi i sistemit t\u00eb prokurimit t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb me standardet e BE-s\u00eb nuk ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb vet\u00ebm me reform\u00ebn e brendshme \u2013 \u00ebsht\u00eb gjithashtu nj\u00eb mesazh politik. Edhe n\u00ebse Diella p\u00ebrdor ose lidhet me modele t\u00eb inteligjenc\u00ebs artificiale p\u00ebr nj\u00eb q\u00ebllim t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm, do t\u00eb duhet t\u00eb p\u00ebrmbush\u00eb pritjet e BE-s\u00eb p\u00ebr transparenc\u00eb, dokumentacion dhe siguri, pavar\u00ebsisht n\u00ebse Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb an\u00ebtare apo jo.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Pikat e err\u00ebta<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Dy gj\u00ebra mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb v\u00ebrteta nj\u00ebher\u00ebsh: Prokurimi algoritmik mund t\u00eb zvog\u00ebloj\u00eb abuzime t\u00eb caktuara dhe gjithashtu mund t\u00eb prezantoj\u00eb abuzime t\u00eb reja. Rreziku i v\u00ebrtet\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00eb algoritmi, por sistemi q\u00eb e rrethon at\u00eb. N\u00ebse stafi qeveritar ose ofertuesit mund t\u00eb rregullojn\u00eb n\u00eb heshtje m\u00ebnyr\u00ebn se si vler\u00ebsohen ofertat, ose n\u00ebse t\u00eb dh\u00ebnat e p\u00ebrdorura p\u00ebr t\u00eb trajnuar inteligjenc\u00ebn artificiale mbartin paragjykime, procesi nuk do t\u00eb jet\u00eb m\u00eb i drejt\u00eb \u2013 thjesht do t\u00eb fsheh\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtat probleme t\u00eb vjetra pas nj\u00eb perdeje dixhitale.<\/p>\n\n\n\n<p>Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse fokusi i v\u00ebrtet\u00eb duhet t\u00eb jet\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si qeveriset sistemi. Duhet t\u00eb ket\u00eb rishikime t\u00eb pavarura, t\u00eb dh\u00ebna transparente q\u00eb nuk mund t\u00eb ndryshohen n\u00eb fsheht\u00ebsi, dokumentim t\u00eb qart\u00eb se si funksionon inteligjenca artificiale, m\u00ebnyra t\u00eb drejta p\u00ebr ofertuesit p\u00ebr t\u00eb sfiduar vendimet dhe raporte publike se si funksionon sistemi. K\u00ebto jan\u00eb element\u00eb thelb\u00ebsor\u00eb q\u00eb rrisin besueshm\u00ebrin\u00eb e procesit.<\/p>\n\n\n\n<p>Ekziston gjithashtu nj\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim demokratik q\u00eb \u00ebsht\u00eb i leht\u00eb p\u00ebr t\u2019u anashkaluar mes gjith\u00eb k\u00ebsaj entuziazmi. Si\u00e7 paralajm\u00ebroi n\u00eb maj Instituti i Shkenc\u00ebs s\u00eb t\u00eb Dh\u00ebnave i Universitetit t\u00eb Kolumbias,&nbsp;\u201csiguria q\u00eb projektimi dhe p\u00ebrdorimi i k\u00ebtyre mjeteve pasqyrojn\u00eb vlerat e qytetar\u00ebve dhe interesin publik \u00ebsht\u00eb jetik p\u00ebr ruajtjen e legjitimitetit dhe llogaridh\u00ebnies demokratike.\u201d&nbsp;Vendimet e prokurimit p\u00ebrcaktojn\u00eb se kush nd\u00ebrton rrug\u00eb, spitale dhe shkolla. N\u00ebse qytetar\u00ebt nuk i kuptojn\u00eb rregullat ose nuk mund t\u2019i sfidojn\u00eb rezultatet, kjo g\u00ebrryen besimin, edhe n\u00ebse numrat n\u00eb letra duken m\u00eb mir\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u00eb fundmi, \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtja e precedentit. Disa tituj jan\u00eb p\u00ebrpjekur ta analogojn\u00eb Diell\u00ebn me&nbsp;\u201cgjyqtar\u00ebt robot\u00eb\u201d&nbsp;ose vendimmarr\u00ebsit algoritmik\u00eb n\u00eb gjykata. Kjo nuk \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb po ndodh k\u00ebtu. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb eksperiment prokurimi me mark\u00eb ministrore, jo nj\u00eb magjistrat i IA-s\u00eb, dhe ky dallim \u00ebsht\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm. Ai e mban analiz\u00ebn t\u00eb bazuar n\u00eb at\u00eb q\u00eb sistemi duhet t\u00eb b\u00ebj\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb \u2013 t\u00eb vler\u00ebsoj\u00eb ofertat \u2013 dhe mbrojtjet specifike q\u00eb jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrshtatshme p\u00ebr at\u00eb detyr\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/ads.adsense.al\/www\/delivery\/lg.php?bannerid=0&amp;campaignid=0&amp;zoneid=138&amp;loc=https%3A%2F%2Fboldnews.al%2F2025%2F10%2F24%2Fforbes-diella-risi-apo-eksperiment-i-rrezikshem-dhe-teater-politik%2F&amp;referer=https%3A%2F%2Fboldnews.al%2Fcategory%2Fpolitike%2F&amp;cb=6b13a1ed3c\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Efekti i val\u00ebzimit<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>N\u00ebse eksperimenti i Shqip\u00ebris\u00eb jep rezultate q\u00eb \u00e7ojn\u00eb n\u00eb vendime m\u00eb t\u00eb shpejta, m\u00eb shum\u00eb ofertues, kosto m\u00eb t\u00eb ul\u00ebta dhe m\u00eb pak mosmarr\u00ebveshje, vendet e tjera me siguri do ta v\u00ebn\u00eb re. Dhe kjo ve\u00e7an\u00ebrisht sepse qeverit\u00eb kudo p\u00ebrballen me t\u00eb nj\u00ebjtat probleme: Ekipe t\u00eb vogla, t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb \u00e7rregullta, metoda vler\u00ebsimi t\u00eb pabarabarta dhe dyshime p\u00ebr drejt\u00ebsin\u00eb. Nj\u00eb shembull i qart\u00eb se si automatizimi dhe transparenca mund t\u2019i p\u00ebrmir\u00ebsojn\u00eb k\u00ebto rezultate do t\u00eb p\u00ebrhapej shpejt, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb vendet ku prokurimi publik ka nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb buxhetit.<\/p>\n\n\n\n<p>Por q\u00eb projekti t\u00eb merret seriozisht, duhet t\u00eb ket\u00eb transparenc\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, jo vet\u00ebm nj\u00eb premtim. Qeveria duhet t\u2019i b\u00ebj\u00eb t\u00eb disponueshme p\u00ebr publikun metodat e vler\u00ebsimit, regjistrat e p\u00ebrdit\u00ebsimit dhe rezultatet 3-mujore mbi konkurrenc\u00ebn, kursimet dhe ankesat. Gjithashtu duhet t\u00eb lejoj\u00eb auditime t\u00eb pavarura dhe t\u00eb publikoj\u00eb gjetjet e tyre. K\u00ebshtu publiku mund t\u00eb shoh\u00eb se vendimet e sistemit jan\u00eb t\u00eb qarta dhe t\u00eb gjurmueshme, jo t\u00eb varrosura n\u00eb zhargon teknik. \u00cbsht\u00eb gjithashtu m\u00ebnyra se si Shqip\u00ebria mund t\u00eb p\u00ebrmbush\u00eb standardet e transparenc\u00ebs dhe llogaridh\u00ebnies q\u00eb priten tani nga qeverit\u00eb n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Evrop\u00ebn dhe m\u00eb gjer\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Ky ndryshim mund t\u00eb ket\u00eb efekte an\u00ebsore edhe p\u00ebrtej Shqip\u00ebris\u00eb. N\u00ebse qeverit\u00eb kudo fillojn\u00eb t\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb qarta, kontrolle sigurie dhe rishikime t\u00eb pavarura n\u00eb prokurime, kompanit\u00eb do t\u00eb fillojn\u00eb t\u2019i b\u00ebjn\u00eb k\u00ebto standarde nj\u00eb praktik\u00eb t\u00eb zakonshme. Kjo mund ta b\u00ebj\u00eb IA-n\u00eb m\u00eb t\u00eb sigurt dhe m\u00eb t\u00eb dobishme p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb me kalimin e koh\u00ebs.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga\u00a0\u201cForbes\u201c Muajin e kaluar, Shqip\u00ebria prezantoi nj\u00eb sistem t\u00eb inteligjenc\u00ebs artificiale q\u00eb do t\u00eb sh\u00ebrbente si minist\u00ebr n\u00eb qeveri, nj\u00eb zhvillim i par\u00eb i k\u00ebtij lloji nga nj\u00eb shtet. Lajmi erdhi si nj\u00eb tronditje, madje edhe p\u00ebr shum\u00eb njer\u00ebz q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb v\u00ebzhgues shum\u00eb t\u00eb zellsh\u00ebm n\u00eb industrin\u00eb e inteligjenc\u00ebs artificiale gjat\u00eb 3 viteve t\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2037,"featured_media":425494,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,364,5380,231,1454,235],"tags":[],"class_list":{"0":"post-425493","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-aktualitet","8":"category-koment-opinion","9":"category-kryesore","10":"category-lajme","11":"category-politike","12":"category-vendi"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/425493","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2037"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=425493"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/425493\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":425495,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/425493\/revisions\/425495"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/425494"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=425493"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=425493"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=425493"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}