{"id":77533,"date":"2019-04-05T21:07:29","date_gmt":"2019-04-05T19:07:29","guid":{"rendered":"https:\/\/zjarr.tv\/?p=77533"},"modified":"2019-04-05T21:07:29","modified_gmt":"2019-04-05T19:07:29","slug":"ndertesa-fashiste-po-skenderbeu-i-romes-nga-aurel-plasari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/ndertesa-fashiste-po-skenderbeu-i-romes-nga-aurel-plasari\/","title":{"rendered":"ND\u00cbRTESA \u201cFASHISTE\u201d? PO SK\u00cbNDERBEU I ROM\u00cbS? &#8211; nga Aurel Plasari"},"content":{"rendered":"<p>Duke num\u00ebruar nj\u00eb m\u00eb nj\u00eb hilet q\u00eb \u00ebsht\u00eb shtr\u00ebnguar t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb pushteti p\u00ebr t\u00eb kryer aktin vandal t\u00eb rr\u00ebnimit t\u00eb kompleksit kulturor-historik t\u00eb nd\u00ebrtesave t\u00eb ish-fondacionit \u201cSKANDERBEG\u201d (ku sot funksionojn\u00eb dy teatrot komb\u00ebtar\u00eb), hilja e radh\u00ebs rezulton etiketimi i tyre si nd\u00ebrtesa \u201cfashiste\u201d. Shpresojn\u00eb fort q\u00eb me k\u00ebto truke hileqare epitetesh t\u00eb mund ta p\u00ebrligjin krimin q\u00eb kan\u00eb gatitur.<\/p>\n<p>Prandaj m\u00eb duhet t\u00eb vazhdoj ta rrjep skilen, simbas m\u00ebsimit popullor \u201cKush b\u00e2n me hile, rripet si skile\u201d. Af\u00ebrmendsh q\u00eb populli e ka fjal\u00ebn p\u00ebr rrjepje figurative, p\u00ebrndryshe l\u00ebkura e skileve me t\u00eb cil\u00ebt t\u00eb duhet t\u00eb merresh n\u00eb k\u00ebt\u00eb debat p\u00ebr kujtes\u00ebn historike nuk vlen as dhe 1 lek.<\/p>\n<p>Monumentin n\u00eb fjal\u00eb, p\u00ebr koh\u00ebn kur u konceptua, u projektua dhe u realizua si nj\u00eb kompleks, nuk kam ngurruar ta p\u00ebrshkruaj edhe vet\u00eb t\u00eb p\u00ebrfunduar s\u00eb nd\u00ebrtuari m\u00eb 1940 \u201cn\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e aneksuar n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn \u201cperandori\u201d me Italin\u00eb fashiste\u201d. Sepse ky \u00ebsht\u00eb fakt historik dhe n\u00eb at\u00eb kontekst politik nuk nd\u00ebrtoheshin monumente \u201ckomuniste\u201d. T\u00eb konceptuara, t\u00eb projektuara e t\u00eb realizuara n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin kontekst Tirana nuk ka pak vepra, si\u00e7 ka edhe Shqip\u00ebria aty-k\u00ebtu, disa syresh me vlera unikale, nd\u00ebrsa Italia ka me shumic\u00eb. T\u00eb aktualizosh p\u00ebr to apelativin \u201cfashiste\u201d, si p\u00ebrligjje p\u00ebr rr\u00ebnimin e tyre, vet\u00ebm skileve ordinere mund t\u2019u vej\u00eb n\u00ebp\u00ebr mend. T\u00eb qe argument ai kontekst historik, le t\u00eb provojn\u00eb ta zbatojn\u00eb fjala vjen p\u00ebr monumentin e Gjergj Kastriotit, Sk\u00ebnderbeut, ngritur n\u00eb Rom\u00eb pik\u00ebrisht gjat\u00eb Nj\u00ebzetvjetshit \u201cfashist\u201d, si\u00e7 em\u00ebrtohet ajo nd\u00ebrkoh\u00eb n\u00eb histori.<\/p>\n<p>P\u00ebr regjimin \u201cfashist\u201d rezulton historikisht nj\u00eb nd\u00ebrkoh\u00eb e praktikave p\u00ebr t\u00eb em\u00ebrtuar edhe n\u00eb Itali rrug\u00eb me emra shqiptar\u00eb, sidomos lokalitetesh shqiptare. Nd\u00ebr ato praktika b\u00ebri pjes\u00eb edhe nisma p\u00ebr nj\u00eb monument n\u00eb kryeqytetin e Italis\u00eb \u201cfashiste\u201d kushtuar Sk\u00ebnderbeut ton\u00eb dhe t\u00eb Europ\u00ebs. N\u00eb at\u00eb q\u00eb quhet sot n\u00eb Rom\u00eb \u201cArchivio del Comune Postunitario\u201d, ku ruhen akte dokumentare t\u00eb komun\u00ebs s\u00eb Rom\u00ebs, gjendet edhe vendimi nr. 2452 i guvernatorit t\u00eb Rom\u00ebs, i dat\u00ebs 7 korrik 1940: me an\u00eb t\u00eb atij vendimi sheshit \u201cRaudusculana\u201d n\u00eb Rom\u00eb i nd\u00ebrrohej emri n\u00eb \u201cPiazza Albania\u201d. Ashtu vijon t\u00eb quhet ende sot. N\u00eb at\u00eb shesh m\u00eb 1941 u vendos monumenti ekuest\u00ebr (kaluar n\u00eb kal\u00eb) kushtuar Gjergj Kastriotit, Sk\u00ebnderbeut. Monumenti u realizua si vep\u00ebr n\u00eb bronz nga skulptori Romano Romanelli. Po n\u00eb Arkivin e p\u00ebrmendur, n\u00eb fondin \u201cAntichit\u00e0 e belle arti\u201d, tok me shum\u00eb ilustrime veprash \u201cfashiste\u201d, si qytete universitare, spitale, kisha, ministri, site arkeologjike etj., ruhen edhe skicat dhe fotografit\u00eb e monumentit n\u00eb fjal\u00eb (1941, zarfi 186, fashikulli 14).<\/p>\n<p>Nuk mund t\u2019i ik\u00eb syrit fakti q\u00eb ky vendim i korrikut 1940 vjen fill mbas dekretligjit t\u00eb 8 prillit 1940, nr. 114, p\u00ebr krijimin n\u00eb Shqip\u00ebri t\u00eb Fondacionit \u201cSKANDERBEG\u201d, si ent komb\u00ebtar i organizuar n\u00eb dy seksione autonome: Rrethi italo-shqiptar \u201cSKANDERBEG\u201d dhe \u201cInstituti i Studimeve Shqiptare\u201d.<\/p>\n<p>Monumenti i Sk\u00ebnderbeut n\u00eb Rom\u00eb u p\u00ebrurua m\u00eb 28 tetor 1940. Pavar\u00ebsisht \u201cshiut t\u00eb rr\u00ebmbyer\u201d, t\u00eb cilin kan\u00eb pasur kujdes ta p\u00ebrshkruajn\u00eb pa p\u00ebrjashtim kronikat e koh\u00ebs, n\u00eb p\u00ebrurimin e monumentit mori pjes\u00eb vet\u00eb Benito Mussolini i shoq\u00ebruar nga hierarkia \u201cfashiste\u201d.<\/p>\n<p>Romano Romanelli (1882-1968 ose 1969) nuk qe nj\u00eb autor sidokudo. Ishte n\u00eb at\u00eb koh\u00eb nj\u00ebri nd\u00ebr skulptor\u00ebt m\u00eb n\u00eb z\u00eb t\u00eb Nj\u00ebzetvjetshit \u201cfashist\u201d: ishte bir dhe nip skulptor\u00ebsh, kishte studiuar n\u00eb Paris me em\u00ebrmadhin Rodin, ishte an\u00ebtar i Akademis\u00eb Mbret\u00ebrore t\u00eb Italis\u00eb (1930). Ishte edhe autor shum\u00eb i shum\u00eb veprave monumentale, nd\u00ebr to edhe i monumentit n\u00eb altoreliev t\u00eb Mussolini-t ekuest\u00ebr te \u201cKulla e Revolucionit\u201d n\u00eb Breshia. Marrja p\u00ebrsip\u00ebr nga ana e tij e monumentit kushtuar Sk\u00ebnderbeut nuk ngjan t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb rast\u00ebsi. Si protagonist i epok\u00ebs s\u00eb vet, skulptori ishte edhe ushtarak i dalluar, luft\u00ebtar n\u00eb Luft\u00ebn e Par\u00eb Bot\u00ebrore, i dekoruar p\u00ebr \u201ctrim\u00ebri ushtarake\u201d. Romanelli jetoi p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb pjes\u00eb edhe m\u00eb 1968, n\u00eb ceremonit\u00eb p\u00ebrkujtimore t\u00eb organizuara nga komuna e Rom\u00ebs te momenti vep\u00ebr e tij, me rastin e 500-vjetorit t\u00eb vdekjes s\u00eb Gjergj Kastriotit, Sk\u00ebnderbeut.<\/p>\n<p>Romanelli ishte i njohur p\u00ebr miq\u00ebsin\u00eb e ngusht\u00eb me t\u00eb madhin personalitet ekscentrik t\u00eb kultur\u00ebs italiane, nj\u00ebher\u00ebsh edhe ushtarak e politikan, Gabriele d\u2019Annunzio (1863-1938), i interesuar posa\u00e7\u00ebrisht ky p\u00ebr kultur\u00ebn dhe historin\u00eb shqiptare. N\u00eb pron\u00ebn e D\u2019Annunzio-s \u201cIl Vittoriale\u201d vizitohet edhe sot studioja e tij, tryeza e pun\u00ebs etj., si\u00e7 i ka l\u00ebn\u00eb. Dhe mund t\u00eb vihet re q\u00eb mes librave mbi tryez\u00ebn e pun\u00ebs ndodhet edhe nj\u00eb \u201cFjaluer i Rii i Shcypes\u201d, ai i shoq\u00ebris\u00eb \u201cBashkimi\u201d i vitit 1908. Mban kushtimin e Hasan Prishtin\u00ebs p\u00ebr D\u2019Annunzio-n. Ka qen\u00eb vet\u00eb D\u2019Annunzio i interesuar p\u00ebr shqipen apo thjesht dhurat\u00eb simbolike nga Hasan Prishtina? Por p\u00ebrse e mbante pik\u00ebrisht mbi tryez\u00ebn e pun\u00ebs? Edhe ekzemplari i vet\u00ebm i tragjedis\u00eb \u201cFrancesca da Rimini\u201d t\u00eb arb\u00ebreshit Gavril Dara (t\u00eb Riut) \u00ebsht\u00eb ruajtur n\u00eb fondin \u201cD\u2019Annunzio\u201d t\u00eb bibliotek\u00ebs n\u00eb \u201cIl Vittoriale\u201d. Koliqi ka p\u00ebrmendur edhe nj\u00eb foto t\u00eb formatit t\u00eb madh, q\u00eb D\u2019Annunzio ia ka pas dhuruar Fisht\u00ebs me k\u00ebt\u00eb kushtim: \u201cAl gran poeta della gloriosa gente d\u2019Albania Pater Fishta fratermanente. Gabriele d\u2019Annunzio\u201d. Etj. \u00cbsht\u00eb lidhje q\u00eb mbetet p\u00ebr t\u2019u hulumtuar mes Shqip\u00ebris\u00eb, Romanelli-t dhe D\u2019Annunzio-s, por jo n\u00eb k\u00ebt\u00eb sh\u00ebnim.<\/p>\n<p>Me k\u00ebt\u00eb sh\u00ebnim desha vet\u00ebm t\u00eb \u00e7montoj hilen e radh\u00ebs: aktualizimin e etiket\u00ebs \u201cfashiste\u201d t\u00eb nd\u00ebrtes\u00ebs shum\u00ebfish historike si truk i mbrapsht\u00eb epitetesh p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrligjur krimin q\u00eb kan\u00eb gatitur. Me po at\u00eb arroganc\u00eb me t\u00eb cil\u00ebn kan\u00eb kryer edhe t\u00eb tjera akte, mund ta kryejn\u00eb edhe ndaj saj aktin vandal t\u00eb ngritjes s\u00eb kazm\u00ebs, por e v\u00ebrteta e hileve t\u00eb skileve duhet t\u00eb mbetet e shkruar, e regjistruar dhe e lexuar. Sepse jan\u00eb po k\u00ebto skile pushteti q\u00eb te monumenti i Sk\u00ebnderbeut n\u00eb Rom\u00eb, t\u00eb p\u00ebruruar m\u00eb 1940 nga vet\u00eb Benito Benito Mussolini, ven\u00eb e kryejn\u00eb \u201chomazhe\u201d, v\u00ebn\u00eb kurora, mbajn\u00eb edhe llogje. M\u00eb sak: shtiren, b\u00ebjn\u00eb sikur, duke pandehur se ne q\u00eb nuk qeverisim qenk\u00ebshim budallenj. Le t\u00eb guxojn\u00eb skilet neofashiste \u201cantifashiste\u201d t\u00eb nd\u00ebrmarrin detraktimin e Sk\u00ebnderbeut t\u00eb Rom\u00ebs, duke p\u00ebrdorur p\u00ebr argument epitetin e monumentit \u201cfashist\u201d, apo nuk ua mban pjesa e prapme e trupit n\u00eb fund t\u00eb kurrizit?<\/p>\n<p>* * *<\/p>\n<p>Ilustrimi: P\u00ebrurimi n\u00eb Rom\u00eb m\u00eb 28 tetor 1940 i monumentit t\u00eb Sk\u00ebnderbeut<\/p>\n<p>fb a.p.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Duke num\u00ebruar nj\u00eb m\u00eb nj\u00eb hilet q\u00eb \u00ebsht\u00eb shtr\u00ebnguar t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb pushteti p\u00ebr t\u00eb kryer aktin vandal t\u00eb rr\u00ebnimit t\u00eb kompleksit kulturor-historik t\u00eb nd\u00ebrtesave t\u00eb ish-fondacionit \u201cSKANDERBEG\u201d (ku sot funksionojn\u00eb dy teatrot komb\u00ebtar\u00eb), hilja e radh\u00ebs rezulton etiketimi i tyre si nd\u00ebrtesa \u201cfashiste\u201d. Shpresojn\u00eb fort q\u00eb me k\u00ebto truke hileqare epitetesh t\u00eb mund ta p\u00ebrligjin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2013,"featured_media":77534,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,235],"tags":[],"class_list":{"0":"post-77533","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-aktualitet","8":"category-vendi"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/77533","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2013"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=77533"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/77533\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/77534"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=77533"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=77533"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=77533"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}