{"id":137463,"date":"2020-08-29T14:22:49","date_gmt":"2020-08-29T12:22:49","guid":{"rendered":"https:\/\/zjarr.tv\/?p=137463"},"modified":"2020-08-29T14:22:49","modified_gmt":"2020-08-29T12:22:49","slug":"eqerem-cabej-shenjtori-apo-djalli-i-gjuhes-shqipe-nga-agron-dalipaj","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/eqerem-cabej-shenjtori-apo-djalli-i-gjuhes-shqipe-nga-agron-dalipaj\/","title":{"rendered":"Eqerem \u00c7abej shenjtori apo djalli i gjuh\u00ebs shqipe? Nga Agron DALIPAJ"},"content":{"rendered":"

\u00cbsht\u00eb pranuar se gjuha \u00ebsht\u00eb nj\u00eb organiz\u00ebm i gjall\u00eb e n\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb k\u00ebtij konstatimi \u00ebsht\u00eb v\u00ebrejtur dukuria e lindjes s\u00eb nj\u00eb gjuhe apo vdekja e nj\u00eb tjetre. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst njihen shum\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb vdekura. Por, p\u00ebrkund\u00ebr konstatimit se gjuha \u00ebsht\u00eb nj\u00eb organiz\u00ebm i gjall\u00eb ajo pothuaj nuk studiohet si e till\u00eb. Por, \u00e7do gjuh\u00eb q\u00eb b\u00ebn jet\u00ebn e saj ashtu si ka lindjen ka edhe foshnj\u00ebrin\u00eb, rinin\u00eb, mesjet\u00ebn dhe pjekurin\u00eb e saj. Gjithashtu gjuha ka dhe historin\u00eb e saj q\u00eb \u00ebsht\u00eb e mbushur me sfida, suksese, s\u00ebmundje, \u201cmartesa\u201d, shkesi, dashuri, d\u00ebshtime, fatkeq\u00ebsi, \u00e7aste \u201clumturie\u201d etj. Ashtu si t\u00eb gjitha q\u00ebniet e gjalla edhe gjuh\u00ebt i n\u00ebnshtrohen luft\u00ebs p\u00ebr ekzistenc\u00eb, p\u00ebr rritje e zhvillim. P\u00ebrve\u00e7 se gjuh\u00ebt jan\u00eb organizma t\u00eb gjalla, ato kan\u00eb edhe jet\u00ebn e tyre shoq\u00ebrore, nga e cila varet q\u00ebn\u00ebsia e tyre. Disa gjuh\u00eb mund t\u00eb quhen se kan\u00eb b\u00ebr\u00eb apo b\u00ebjn\u00eb karrier\u00eb, disa t\u00eb tjera mund t\u00eb quhen t\u00eb famshme e disa t\u00eb tjerave mund t\u00eb mos u njihen meritat, aft\u00ebsit\u00eb, potencialet, bujaria apo ajo \u00e7ka u kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb simotrave apo bijave t\u00eb tyre. Duket se n\u00eb grupin e fundit futet gjuha jon\u00eb shqipe.
\nPara disa muajsh, shkrimtari i shquar Ismail Kadare, shprehu nj\u00eb konstatim t\u00eb tij p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe, duke deklaruar se \u201cshqipja \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr dhjet\u00eb gjuh\u00ebt themeluese t\u00eb Evrop\u00ebs, por k\u00ebt\u00eb gjuh\u00ebtar\u00ebt nuk e thon\u00eb\u201d. N\u00eb fakt, kjo th\u00ebnie e tij u emetua n\u00eb kanale televizive si lajm. P\u00ebr koh\u00ebn e sotme ajo p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb \u201c\u00e7udi\u201d. Askush nga gjuh\u00ebtar\u00ebt e sot\u00ebm, p\u00ebrve\u00e7 Petro Zhejit, nuk thot\u00eb apo shkruan diku di\u00e7ka t\u00eb till\u00eb.
\nN\u00eb fakt q\u00ebndrimi ndaj k\u00ebsaj \u00e7\u00ebshtje n\u00eb gjuh\u00ebsin\u00eb shqiptare ng\u00ebrthen dy epoka, at\u00eb t\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare dhe at\u00eb t\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb komunizmit dhe post tij q\u00eb \u00ebsht\u00eb e dominuar nga q\u00ebndrimi i prof. dr. Eqerem \u00c7abej dhe k\u00ebsisoj mund ta quajm\u00eb edhe epoka \u00c7abejane. T\u00eb dyja k\u00ebto epoka i ndan q\u00ebndrimi q\u00eb mbahet ndaj vjet\u00ebrsis\u00eb dhe prejardhjes s\u00eb shqipes. Nd\u00ebrsa rilindasit e ndritur i m\u00ebshojn\u00eb ides\u00eb se gjuha jon\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb e vjetra nga gjith\u00eb gjuh\u00ebt europiane, t\u00eb dyt\u00ebt jo vet\u00ebm q\u00eb i anatemojn\u00eb rilindasit p\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje, por edhe kan\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pun\u00eb t\u00eb madhe p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtetuar t\u00eb kund\u00ebrtet e asaj \u00e7ka thonin ata. Kurrkund n\u00eb tekstet e gjuh\u00ebsis\u00eb s\u00eb sotme nuk shkruhet se gjuha jon\u00eb ka pjell\u00eb greqishten e latinishten apo \u00ebsht\u00eb gjuha m\u00eb e vjet\u00ebr indoeuropiane. Vendin e k\u00ebsaj ideje t\u00eb rilindasve e ka z\u00ebn\u00eb ironia ndaj tyre dhe p\u00ebrpjekja p\u00ebr zvet\u00ebnimin pa fund t\u00eb shqipes.
\nE them k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit, sepse gjuh\u00ebsia e sotme zyrtare shqiptare i q\u00ebndron stoike vepr\u00ebs s\u00eb \u00c7abejit \u201cStudime etimologjike n\u00eb fush\u00eb t\u00eb shqipes\u201d, q\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb \u00ebsht\u00eb vepra m\u00eb joshkencore dhe ajo q\u00eb i ka sjell\u00eb d\u00ebmin m\u00eb t\u00eb madh vet\u00eb gjuh\u00ebs shqipe.
\nE keqja nuk \u00ebsht\u00eb thjesht q\u00ebndrimi dhe shpjegimi joshkencor q\u00eb i b\u00ebn \u00c7abej gjuh\u00ebs shqipe (sipas tij) nga gjuh\u00ebt e tjera, por ajo q\u00eb vepra e tij ka sh\u00ebrbyer dhe sh\u00ebrben ende si platform\u00eb e si metodik\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebsin\u00eb e sotme. Vepra e \u00c7abejit \u201cStudime etimologjike n\u00eb fush\u00eb t\u00eb shqipes\u201d quhet si nj\u00eb arritje e madhe n\u00eb trash\u00ebgimnin\u00eb shkencore linguistike t\u00eb l\u00ebmit t\u00eb albanologjis\u00eb, pavar\u00ebsisht se kjo vep\u00ebr jo vet\u00ebm q\u00eb nuk sjell ndonj\u00eb gj\u00eb t\u00eb re n\u00eb k\u00ebt\u00eb fush\u00eb, por n\u00eb vetvete mund t\u00eb quhet vepra m\u00eb djall\u00ebzore q\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb nxjerr\u00eb a botuar dikush kund\u00ebr gjuh\u00ebs shqipe. E them \u201cdjall\u00ebzore\u201d ngase ajo trumbetohet si vepra m\u00eb e madhe shkencore p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe dhe n\u00eb fakt, p\u00ebr ata q\u00eb e kan\u00eb lexuar, mund t\u00eb kuptojn\u00eb se ajo n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb nuk ka fare bosht shkencor dhe se q\u00ebllimi final i autorit ka qen\u00eb q\u00eb t\u2019u imponoj\u00eb shqipfol\u00ebsve se gjuha q\u00eb flasin ata, n\u00eb mas\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb leksikut, nuk \u00ebsht\u00eb e tyre por e serb\u00ebve, bullgar\u00ebve, grek\u00ebrve, latin\u00ebve etj., etj., dhe k\u00ebt\u00eb e ka mb\u00ebshtetur n\u00eb pseudoshkenc\u00eb. Teoria e tij vazhdon t\u00eb dominoj\u00eb gjuh\u00ebsin\u00eb e sotme shqiptare zyrtare dhe si duket kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja q\u00eb sipas Kadares\u00eb \u201c…gjuh\u00ebtar\u00ebt e sot\u00ebm shqiptar\u00eb k\u00ebt\u00eb nuk e thon\u00eb\u201d. Nj\u00eb pjes\u00eb e konsiderueshme e gjuh\u00ebtar\u00ebve t\u00eb sot\u00ebm jan\u00eb mb\u00ebshtetur te vepra dhe teoria e \u00c7abejit dhe duke qen\u00eb n\u00eb krye t\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb zyrtare jan\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht nj\u00eb penges\u00eb serioze p\u00ebr l\u00ebvrimin shkencor t\u00eb shqipes. Vepra n\u00eb fjal\u00eb e \u00c7abejit mund t\u00eb quhet plot\u00ebsisht djall\u00ebzore, pasi ajo ka arritur n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb ndaj\u00eb mas\u00ebn e madhe t\u00eb gjuh\u00ebtar\u00ebve shqiptar\u00eb nga gjuha shqipe e t\u2019u imponohet atyre e ti drejtoj\u00eb n\u00eb kahjen m\u00eb t\u00eb pavolitshme e t\u00eb d\u00ebmshme p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe. Opinioni i \u00c7abejit \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr frenimin e shkenc\u00ebs gjuh\u00ebsore shqiptare dhe n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb albanologjis\u00eb. P\u00ebrvijimi joshkencor i etimologjis\u00eb dhe morfologjis\u00eb s\u00eb sotme shqiptare vazhdon t\u00eb p\u00ebrforcohet nga ndjek\u00ebsit e vazhduesit e devotsh\u00ebm t\u00eb E. \u00c7abejit. K\u00ebshtu prof. dr. Gjovalin Shkurtaj, nj\u00ebkoh\u00ebsisht akademik, n\u00eb nj\u00eb leksion t\u00eb tij p\u00ebr student\u00ebt e gjuh\u00ebsis\u00eb n\u00eb Universitetin \u201cF. S. Noli\u201d t\u00eb Kor\u00e7\u00ebs n\u00eb amfiteatrin e mbushur plot, tregoi se ka qen\u00eb dhjet\u00eb vjet bashk\u00ebpuntor i E. \u00c7abejit dhe deklaroi se: \u201cUn\u00eb mund t\u00eb flak veprat e mia, mund t\u00eb flak diplom\u00ebn time, por ato dhjet\u00eb vjet q\u00eb kam qen\u00eb bashk\u00ebpun\u00ebtor i \u00c7abejit nuk i k\u00ebmbej me asgj\u00eb!\u201d. Ai nj\u00ebkoh\u00ebsisht i quajti dy profesor\u00ebt e tij \u00c7abejin dhe Selman Riz\u00ebn si kollos\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb shqiptare.
\nN\u00eb fund t\u00eb ligj\u00ebrat\u00ebs ai iu drejtua auditorit dhe na ftoi p\u00ebr t\u2019i b\u00ebr\u00eb ndonj\u00eb pyetje. Nuk mund ta humbja rastin dhe i drejtova profesor Shkurtajt pyetjet. Pyetja e par\u00eb ishte: \u201cSi shpjegohet profesor q\u00eb ju na flisni p\u00ebr kollos\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe si E. \u00c7abej dhe ky i fundit nuk arriti t\u00eb shpjegoj\u00eb dot kurr\u00eb pse gjuha jon\u00eb quhet shqip, pse vendi yn\u00eb \u00ebsht\u00eb quajtur Arb\u00ebri, \u00e7\u2019do me th\u00ebn\u00eb Iliri, Dardani?\u201d. P\u00ebrgjigja e profesor Shkurtajt ishte nj\u00eb heshtje e tejzgjatur dhe si p\u00ebr ta nxjerr\u00eb nga situata i k\u00ebrkova t\u2019i b\u00ebj nj\u00eb pyetje t\u00eb dyt\u00eb, t\u00eb cil\u00ebn e formulova k\u00ebshtu: \u201cI nderuar profesor, ju na fol\u00ebt me superlativa p\u00ebr dy profesor\u00ebt tuaj, \u00c7abejin dhe Riz\u00ebn dhe mesa di un\u00eb, profesor Riza kishte kund\u00ebrshtime parimore p\u00ebr studimet etimologjike t\u00eb \u00c7abejit e n\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst do t\u00eb donim t\u00eb dinim se \u00e7\u2019q\u00ebndrim mbani ju p\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje dhe k\u00eb do t\u00eb mb\u00ebshtesnit prej dy profesor\u00ebve tuaj?\u201d. Por edhe pyetja ime e dyt\u00eb pati fatin e s\u00eb par\u00ebs dhe mbasi respektova heshtjen e p\u00ebrs\u00ebritur, iu drejtova profesorit t\u2019i b\u00ebja pyetjen e tret\u00eb. Por, ai, si p\u00ebr t\u00eb mos prishur heshtjen e tij, i ngriti t\u00eb dyja duart n\u00eb form\u00eb \u201cT-je\u201d dhe me dy-tri harkime t\u00eb dor\u00ebs s\u00eb djatht\u00eb m\u00eb la t\u00eb kuptoja se n\u00eb t\u00eb dy do t\u00eb diskutonim ve\u00e7as. Dhe k\u00ebshtu ndodhi dhe n\u00eb fund t\u00eb or\u00ebs ne u takuam dhe mbasi m\u00eb njohu disi, iu luta t\u2019i hidhte nj\u00eb sy nj\u00eb studimit tim p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe dhe n\u00ebse ishte e mundur t\u00eb m\u00eb b\u00ebnte ndonj\u00eb v\u00ebrejtje. Profesori e pranoi me k\u00ebnaq\u00ebsi dhe m\u00eb dha fjal\u00ebn q\u00eb t\u00eb nes\u00ebrmen do diskutonim p\u00ebr t\u00eb. N\u00eb fakt, n\u00eb studimin q\u00eb i dhash\u00eb, kam dh\u00ebn\u00eb mendime konkrete p\u00ebr \u00e7\u00ebshtje t\u00eb tilla si: pse gjuha jon\u00eb quhet shqipe, etimologjit\u00eb e fjal\u00ebve Iliri, Arb\u00ebri, Dardani etj. E nes\u00ebrmja erdhi bashk\u00eb me merakun tim t\u00eb rritur se si do e priste profesori studimin tim. T\u00eb nes\u00ebrmen u takuam dhe ai mu duk m\u00eb tep\u00ebr se i ftoht\u00eb. Sa me th\u00ebn\u00eb m\u00eb ktheu p\u00ebrsh\u00ebndetjen e m\u00ebngjesit. Kur e pyeta n\u00ebse kishte ndonj\u00eb v\u00ebrejtje p\u00ebr studimin, ai mu p\u00ebrgjigj: \u201cE lexova, por un\u00eb nuk jam i k\u00ebsaj fushe\u201d. Nd\u00ebrkaq, i habitur i them: \u201cProfesor, un\u00eb p\u00ebr gjuh\u00ebsi kam shkruar dhe me sa di un\u00eb ju jeni nga kryesor\u00ebt n\u00eb k\u00ebt\u00eb fush\u00eb\u201d. \u201cPo, – m\u00eb tha ai, – por, shkrimi \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i specializuar\u201d. E kuptova. Ai nuk donte t\u00eb b\u00ebnte ndonj\u00eb koment p\u00ebr t\u00eb mos i hyr\u00eb diskutimit. E falenderova dhe u ndam\u00eb. Por, mbas nj\u00eb muaji, profesori ma kthen studimin m\u00eb an\u00eb t\u00eb dikujt tjet\u00ebr, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb ishte aty, dhe n\u00eb krye t\u00eb tij kish b\u00ebr\u00eb nj\u00eb sh\u00ebnim: \u201cJan\u00eb probleme t\u00eb thella e t\u00eb v\u00ebshtira k\u00ebto, prandaj duhet t\u00eb formohesh edhe m\u00eb tej, pastaj t\u00eb nd\u00ebrmarr\u00ebsh studime t\u00eb tilla\u201d.<\/p>\n

\u00c7udi! P\u00ebr profesorin para nj\u00eb muaji studimi n\u00eb fjal\u00eb isht\u00eb \u201cshum\u00eb i specializuar\u201d dhe s\u2019mund t\u00eb jepte mendim, nd\u00ebrsa nj\u00eb muaj m\u00eb von\u00eb ai e k\u00ebshillon \u201cspecialistin\u201d e shkrimit t\u00eb \u201cshum\u00eb t\u00eb specializuar\u201d se duhet t\u00eb formohet nj\u00ebher\u00eb, pastaj t\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb studime t\u00eb tilla!!
\nK\u00ebsisoj, me sa duket, n\u00eb shkollat ku jepet gjuh\u00ebsi nuk mund t\u00eb diskutosh p\u00ebr asnj\u00eb \u00e7\u00ebshtje. Gjuh\u00ebsia nuk studiohet m\u00eb si shkenc\u00eb por si dogm\u00eb. \u00c7do kush q\u00eb v\u00eb n\u00eb dyshim vepr\u00ebn e \u00c7abejit dhe t\u00eb pasuesve t\u00eb tij i duhen mbyllur dyert.
\nShum\u00eb teori jan\u00eb quajtur shkencore, por historia ka treguar se kan\u00eb r\u00ebn\u00eb posht\u00eb dhe shkenca ka nxjerr\u00eb t\u00eb tjera, pra, shkenca pranon dyshimin, diskutimin e debatin, gj\u00ebra q\u00eb s\u2019pranohen n\u00ebp\u00ebr besime t\u00eb \u00e7do lloji. K\u00ebshtu askush s\u2019mund ta ver\u00eb n\u00eb dyshim Bibl\u00ebn apo Kuranin p\u00ebrndryshe nuk do t\u00eb quhej besimtar. K\u00ebshtu \u00ebsht\u00eb kthyer edhe gjuh\u00ebsia shqiptare, duke ndrydhur dhunsh\u00ebm vet\u00eb gjuh\u00ebn shqipe. Gjuh\u00ebtar\u00ebt e sot\u00ebm e kan\u00eb parcelizuar dhe privatizuar gjuh\u00ebsin\u00eb dhe ashtu si arinjt\u00eb q\u00eb g\u00ebrvishtin trungjet e pem\u00ebve p\u00ebr t\u00eb v\u00ebn\u00eb sinor\u00ebt p\u00ebr t\u00eb tjer\u00ebt, ashtu edhe ata kan\u00eb v\u00ebn\u00eb kufij n\u00eb gjuh\u00ebsin\u00eb shqiptare. Brenda kufijve t\u00eb p\u00ebrcaktuar prej tyre, je i papranuesh\u00ebm, i pavler\u00eb, pavar\u00ebsisht se \u00e7far\u00eb mund t\u00eb sjell\u00ebsh.
\nPiramida kryesore n\u00ebn hijen e s\u00eb cil\u00ebs gjallojn\u00eb dhe vegjetojn\u00eb shumica e kupol\u00ebs s\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb s\u00eb sotme shqiptare zyrtare \u00ebsht\u00eb piramida e Eqerem \u00c7abejit. Kultin e tij vazhdojn\u00eb ta ngrejn\u00eb ende dhe t\u00eb kujdesen p\u00ebr t\u00eb. Pothuaj askush s\u2019i ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb kritik\u00eb shkencore vepr\u00ebs s\u00eb tij dhe e trajtojn\u00eb at\u00eb si lib\u00ebr t\u00eb shenjt\u00eb q\u00eb s\u2019duhet anatemuar.
\nVepra e tij joshkencore nuk mund t\u2019i p\u00ebrshtatet plot\u00ebsisht k\u00ebtij karakterizimi, sepse m\u00eb drejt mund t\u00eb quhet djall\u00ebzore. Mund t\u00eb quhet k\u00ebshtu se, n\u00ebse ai quhet si gjuh\u00ebtari m\u00eb i madh i gjuh\u00ebsis\u00eb shqiptare, at\u00ebher\u00eb ai n\u00eb studimet e tij nuk kish si t\u00eb anashkalonte sikur t\u00eb mos ekzistonin fare shum\u00eb element\u00eb t\u00eb fjal\u00ebformimit t\u00eb leksikut shqip e p\u00ebr rrjedhoj\u00eb ka b\u00ebr\u00eb shtremb\u00ebrimin m\u00eb t\u00eb madh gjuh\u00ebsor t\u00eb k\u00ebsaj gjuhe. Realisht ai ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pun\u00eb titanike p\u00ebr rr\u00ebnimin e shqipes. Por, d\u00ebmi m\u00eb i madh \u00ebsht\u00eb kasta sunduese e gjuh\u00ebsis\u00eb zyrtare shqiptare q\u00eb \u00ebsht\u00eb ngjizur q\u00eb n\u00eb koh\u00eb t\u00eb tij dhe vazhdon frym\u00ebn dhe pun\u00ebn e tij. Duket se gjuh\u00ebsia dhe albanologjia shqiptare nuk mund t\u00eb b\u00ebjn\u00eb \u00e7ap p\u00ebrpara pa u ndar\u00eb nga Eqerem \u00c7abeji. N\u00ebse dikush do t\u2019i vinte vetes q\u00ebllim p\u00ebr t\u00eb luftuar gjuh\u00ebn shqipe, ai kurr\u00eb nuk do ta b\u00ebnte m\u00eb mir\u00eb se \u00e7\u2019e ka b\u00ebr\u00eb \u00c7abej. Ai \u00ebsht\u00eb vet\u00eb Djalli i gjuh\u00ebs shqipe, q\u00eb na e shfaqin si engj\u00ebll.
\nVepra e tij \u201c Studime etimologjike n\u00eb fush\u00eb t\u00eb shqipes\u201d \u00ebsht\u00eb helmi m\u00eb i sofistikuesh\u00ebm q\u00eb ai ia ka injektuar si qet\u00ebsues gjuh\u00ebs son\u00eb amtare. Ka shum\u00eb t\u00eb tjer\u00eb q\u00eb kujdesen q\u00eb ky helm ta b\u00ebj\u00eb mir\u00eb pun\u00ebn e tij. Kasta e atyre q\u00eb mbajn\u00eb dhe ushqejn\u00eb mitin e E. \u00c7abejit \u00ebsht\u00eb e ngjashme me kast\u00ebn e byroist\u00ebve t\u00eb rregjimit komunist shqiptar, q\u00eb i rr\u00ebzoi p\u00ebrtok\u00eb si k\u00ebrpusha tymi i demokracis\u00eb i filim viteve \u201990.
\nPor si mund t\u00eb ndodh\u00eb q\u00eb t\u00eb ken\u00eb mbaruar me dhjetra mij\u00ebra vet\u00eb shkollat e gjuh\u00ebsis\u00eb dhe kurrkujt t\u00eb mos i bjer\u00eb n\u00eb sy vepra monstruoze e \u00c7abejit? K\u00ebto pyetje mund t\u2019i b\u00ebj\u00eb cilido q\u00eb lexon k\u00ebto radh\u00eb dhe me t\u00eb drejt\u00eb. P\u00ebr realizimin e skem\u00ebs \u00c7abejane, vet\u00eb \u00c7abeji dhe vazhduesit e tij mb\u00ebshteten n\u00eb k\u00ebta element\u00eb:
\n1. Gjuh\u00ebsia t\u00eb studiohet si dogm\u00eb dhe n\u00eb pamje t\u00eb ket\u00eb p\u00ebrdukje shkencore.
\n2. Gjuh\u00ebs shqipe t\u00eb mos i studiohet morfologjia e saj, por n\u00eb vend t\u00eb saj t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb p\u00ebrshtatje e nj\u00eb morfologjie t\u00eb huaj dhe kjo t\u00eb paraqitet si e shqipes e n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb mos ndodh\u00eb studimi i morfologjis\u00eb s\u00eb shqipes me kritere shkencore t\u00eb v\u00ebrteta.
\n3. N\u00eb institutet e gjuh\u00ebsis\u00eb dhe n\u00eb \u00e7do shkoll\u00eb gjuh\u00ebsie t\u00eb mos studiohet absolutisht etimologji. Vet\u00eb studimi i l\u00ebnd\u00ebs s\u00eb etimologjis\u00eb do t\u00eb sillte p\u00ebshtjellim p\u00ebr kast\u00ebn e sotme t\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb. Etimologjia si l\u00ebnd\u00eb nga m\u00eb kryesoret e shkenc\u00ebs s\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb futur n\u00eb program. \u00c7do studenti i privohet e drejta dhe mund\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb studiuar n\u00eb shkoll\u00eb etimologjin\u00eb e gjuh\u00ebs s\u00eb tij shqipe.
\n4. Geg\u00ebrishtja, ky dialekt natyral q\u00eb p\u00ebrshfaq gjuh\u00ebn shqipe n\u00eb dimension mitik, origjinal, p\u00ebrfaq\u00ebsues dhe t\u00eb pakrahasuesh\u00ebm p\u00ebr mund\u00ebsit\u00eb reale q\u00eb mund t\u2019i ofroj\u00eb \u00e7do studenti apo studiuesi p\u00ebr t\u00eb kuptuar dhe hulumtuar shqipen n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi dhe nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb gjuh\u00ebve indoeuropiane, u mohohet n\u00eb shkollat shqiptare. Ajo, geg\u00ebrishtja, vet\u00ebm sa me la goj\u00ebn preket n\u00eb dialektologji. Bile dhe aty nuk jepen t\u00eb plota as ve\u00e7orit\u00eb dalluese t\u00eb dialekteve t\u00eb shqipes. Nd\u00ebrsa p\u00ebr etimologjin\u00eb e fjal\u00ebs geg\u00ebrisht pranojn\u00eb t\u00eb gjith\u00eb q\u00eb duhet t\u00eb vij\u00eb prej gjegjem (p\u00ebrgjigjem). Pra, gjuh\u00eb n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn njeriu gjegjet. Nuk u b\u00ebn aspak p\u00ebrshtypje se fjala geg\u00ebrisht e ndar\u00eb n\u00eb form\u00ebn e g-eg\u00ebr-isht duhet t\u00eb korrespodoj\u00eb me gj-eg\u00ebr \u2013 isht ku eg\u00ebr tregon se b\u00ebhet fjala p\u00ebr gjuh\u00ebn e eg\u00ebr ose e th\u00ebn\u00eb ndryshe t\u00eb par\u00ebn. Pra, ashtu si n\u00eb bot\u00ebn e flor\u00ebs apo t\u00eb faun\u00ebs njeriu p\u00ebrzgjodhi dhe zbuti e kultivoi speciet e egra p\u00ebr t\u2019i b\u00ebr\u00eb t\u00eb buta.
\nKoncepti eg\u00ebr n\u00eb mes t\u00eb fjal\u00ebs geg\u00ebrisht tregon pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb dhe pik\u00ebrisht prej g-eg\u00ebr-ishtes kan\u00eb marr\u00eb jet\u00eb shum\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb kultivuara. Geg\u00ebrishtja n\u00eb vetvete p\u00ebrmban t\u00eb ngjizur gjenetik\u00ebn e gjuh\u00ebs shqipe dhe t\u00eb shum\u00eb gjuh\u00ebve t\u00eb tjera dhe n\u00eb t\u00eb ardhmen do t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb bot\u00eb e pasur p\u00ebr t\u2019u eksploruar dhe p\u00ebr t\u00eb nxjerr\u00eb ligj\u00ebsit\u00eb e gjuh\u00ebs. Geg\u00ebrishtja shfaq m\u00eb qart\u00eb e n\u00eb form\u00ebn e tyre natyrale morfemat embrionale t\u00eb gjuh\u00ebs son\u00eb. Jan\u00eb pik\u00ebrisht k\u00ebto morfema embrionale t\u00eb shfaqura me qart\u00ebsi n\u00eb geg\u00ebrisht q\u00eb kan\u00eb krijuar morfem\u00ebn klasike t\u00eb shum\u00eb gjuh\u00ebve indoeuropiane. (P\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje do flasim n\u00eb nj\u00eb studim tjet\u00ebr).<\/p>\n

Dhunimi i shqipes
\nN\u00eb fakt shqipja si gjuh\u00eb ka qen\u00eb p\u00ebr shum\u00eb koh\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb e dhunuar, por dhunimi i saj \u00ebsht\u00eb i karkterizuar nga forma, m\u00ebnyra, q\u00ebllimet dhe se n\u00eb cil\u00ebn pjes\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebs \u00ebsht\u00eb ushtruar ky dhunim. Dihet se para Shpalljes s\u00eb Pavar\u00ebsis\u00eb t\u00eb shtetit shqiptar, gjuha shqipe nuk ka qen\u00eb gjuh\u00eb zyrtare dhe p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb ajo ka patur statusin e nj\u00eb \u201cgjuhe t\u00eb mallkuar\u201d. Ka qen\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb q\u00eb ajo u ndalohej dhe u mohohej n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi shqiptar\u00ebve zyrtarisht. Por, ky lloj dhunimi p\u00ebrb\u00ebnte dhunimin nga jasht\u00eb ndaj gjuh\u00ebs, nd\u00ebrsa n\u00eb brend\u00ebsi ajo zhvillonte jet\u00ebn e vet natyrale konform ligj\u00ebsive gjuh\u00ebsore. N\u00eb koh\u00ebn e Rilindjes Komb\u00ebtare, vet\u00eb rilindasit, k\u00ebta njer\u00ebz t\u00eb ndritur, ideuan se gjuha jon\u00eb i ka shoqet e rralla n\u00eb bot\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb ka pjell\u00eb greqishten dhe latinishten. Por, rilindasit nuk i mb\u00ebshtet\u00ebn n\u00eb studime p\u00ebrkat\u00ebse idet\u00eb e tyre, p\u00ebr t\u2019i v\u00ebrtetuar realisht ato dhe kjo munges\u00eb (e cila mund t\u00eb realizohet n\u00eb dit\u00ebt e sotme dhe q\u00eb mund t\u00eb quhet se ka filluar bindsh\u00ebm me veprat madhore t\u00eb Petro Zhejit \u201cShqipja dhe sanskritishtja\u201d) b\u00ebri q\u00eb ata t\u00eb anatemohen nga gjuh\u00ebtar\u00ebt e periudhe\u00ebs \u00c7abejane.<\/p>\n

Eqerem \u00c7abej Kryedhunuesi i shqipes
\nMe Eqerem \u00c7abejin nis dhe periudha e dhunimit nga brenda ndaj gjuh\u00ebs shqipe. Ai ka p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb e madhe q\u00eb me vepr\u00ebn e tij voluminoze, q\u00eb \u00ebsht\u00eb quajtur dhe \u201cvepra e jet\u00ebs s\u00eb tij\u201d, i ka futur s\u00ebmundjen e madhe n\u00eb form\u00ebn e nj\u00eb virusi tep\u00ebr t\u00eb rreziksh\u00ebm gjuh\u00ebs. N\u00eb fakt, vepra e tij e kundruar me qet\u00ebsi e logjik\u00eb, p\u00ebrb\u00ebn t\u00eb par\u00ebn platform\u00eb t\u00eb nd\u00ebrtuar djall\u00ebzisht, p\u00ebr t\u00eb shkat\u00ebrruar gjuh\u00ebn shqipe.
\nDeri m\u00eb sot kjo platform\u00eb ia ka arritur ta frenoj\u00eb gjuh\u00ebn ton\u00eb, ta posht\u00ebroj\u00eb at\u00eb dhe ka krijuar bindjen n\u00eb shumic\u00ebn e atyre q\u00eb merren me gjuh\u00ebsi, se gjuha jona s\u2019\u00ebsht\u00eb e jona. Dhe deri sa s\u2019kemi gjuh\u00ebn ton\u00eb sipas \u00c7abejit rrjedhimisht vihet n\u00eb dyshim dhe atdheu yn\u00eb.
\nN\u00eb vepr\u00ebn e tij \u201cElemente t\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb e t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb shqipe\u201d ai jep konkluzionin se \u201c\u00c7\u00ebshtja e origjin\u00ebs s\u00eb gjuh\u00ebs shqipe mbetet ende nj\u00eb problem i pazgjidhur\u201d dhe \u201c…mbasi s\u2019dihet origjina e gjuh\u00ebs shqipe, s\u2019dihet as origjina e shqiptar\u00ebve\u201d.
\nM\u00eb konkretisht, p\u00ebr qart\u00ebsi t\u00eb lexuesve, le t\u00eb japim disa shembuj, t\u00eb cil\u00ebt tregojn\u00eb haptazi se si ka vepruar E. \u00c7abej p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb manipulimin e madh, p\u00ebr t\u00eb fshehur t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e gjuh\u00ebs shqipe. N\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb th\u00ebnies sime se ai nuk merr n\u00eb konsiderat\u00eb n\u00eb shpjegimet e tij etimologjike asnj\u00eb folje t\u00eb shqipes, gj\u00eb q\u00eb duket n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vepr\u00ebn e tij, le t\u00eb shohim disa raste fjal\u00ebsh, ku ato (fjal\u00ebt) kan\u00eb prejardhje prejfoljore dhe e nisim me foljen ndaj, me nda.
\n\u00c7abeji as q\u00eb na jep ndonj\u00eb shpjegim p\u00ebr foljen ndaj n\u00eb etimologjn\u00eb e tij. Ai shpjegon vet\u00ebm fjal\u00ebn ndaj si parafjal\u00eb apo ndajfolje dhe nuk i qaset absolutisht ta shpjegoj\u00eb si folje. N\u00eb nj\u00eb grup fjal\u00ebsh t\u00eb shqipes q\u00eb po jap m\u00eb posht\u00eb e q\u00eb jan\u00eb me prejardhje foljore nga folja ndaj e shqipes, le t\u00eb b\u00ebjm\u00eb krahasimin me shpjegimet q\u00eb ka dh\u00ebn\u00eb \u00c7abej p\u00ebr disa prej tyre. Ne k\u00ebtu po marrim n\u00eb konsiderat\u00eb fjal\u00ebt: ndaj, dark\u00eb, damar, dardh\u00eb, dardani, das\u00ebm, dor\u00eb, damka, das\u00ebm (darsm\u00eb), dallg\u00eb, dallamang\u00eb, dall\u00ebndyshe, (dorovis), delfin, d\u00ebm (dam).
\nFolja ndaj (nda, da, dam, ndar, ndan) etimologjikisht \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrngjitur prej
\nn-d-a ku n – \u00ebsht\u00eb parafjala n\u00eb, d – \u00ebsht\u00eb num\u00ebrori dy dhe a – \u00ebsht\u00eb folja asht, \u00ebsht\u00eb. Pra, kemi nda = n-d-a = n\u00eb \u2013 dy – asht. K\u00ebshtu, shpesh n\u00eb bashk\u00eblidhjet e hundor\u00ebsis\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe si mb, nd, ngj, gjithmon\u00eb kemi r\u00ebnie t\u00eb zanores q\u00eb pason hundoret m, n, nj, n\u00eb t\u00eb gjitha bashk\u00eblidhjet q\u00eb jan\u00eb n\u00eb fjal\u00ebformimet e gjuh\u00ebs son\u00eb. Por, shpesh folja ndaj p\u00ebrdoret n\u00eb variantin geg si da (p.sh. i ka da flok\u00ebt m\u2019dysh). Pra, kemi nj\u00eb aferez\u00eb t\u00eb hundores n dhe k\u00ebsisoj dh\u00ebmborja d n\u00eb p\u00ebrb\u00ebrje t\u00eb shum\u00eb fjal\u00ebve p\u00ebrfaq\u00ebson foljen ndaj (nda, da). E k\u00ebshtu fjal\u00ebt e sip\u00ebrp\u00ebrmendura p\u00ebrkat\u00ebsisht dhe etimologjikisht shpjegohen prej k\u00ebsaj folje dhe jan\u00eb prejfoljore t\u00eb familjes s\u00eb fjal\u00ebve, q\u00eb krijon folja ndaj (nda, da dam). Le t\u00eb shohim shkurt etimologjin\u00eb e tyre.
\n-Dark\u00eb, darka f. \u2013 P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb t\u00eb shqipes mund t\u00eb themi se pasqyron nj\u00eb fenomen natyror. Si\u00e7 dihet darka \u00ebsht\u00eb periudha kohore apo kohprekja e dit\u00ebs me nat\u00ebn ose ajo pjes\u00eb e koh\u00ebs ku ndahet dita me nat\u00ebn, pra ajo, darka n\u00eb vetvete \u00ebsht\u00eb ndarka e dit\u00ebs me nat\u00ebn. E si rrjedhim ndarka ka dh\u00ebn\u00eb darka.
\n-Dardh\u00eb f. K\u00ebt\u00eb fjal\u00eb mund ta rradhisim n\u00eb familjen e fjal\u00ebformimeve prej foljes ndaj (da) p\u00ebr arsyen e thjesht\u00eb se dardha, si frut, ka nj\u00eb form\u00eb t\u00eb till\u00eb q\u00eb ka dy t\u00eb fryra. Ajo nuk \u00ebsht\u00eb si fruti i moll\u00ebs apo si frutat e agrumeve. V\u00ebt\u00eb forma e frutit e ndar\u00eb n\u00eb dy t\u00eb fryra i ka dh\u00ebn\u00eb emrin k\u00ebsaj specie. K\u00ebshtu dardh\u00eb duhet t\u00eb vij\u00eb prej dard dhe m\u00eb tej do t\u00eb thoshim se dard vjen prej (n)dar \u2013 d(dy), pra prej ndardy.
\n– Dardani, Dardanele. Jan\u00eb dy toponime q\u00eb dalluesh\u00ebm jan\u00eb tep\u00ebr t\u00eb ngjashme dhe duket se kjo ngjashm\u00ebri \u00ebsht\u00eb e lidhur me pranin\u00eb n\u00eb t\u00eb dy toponimet e foljes ndaj (nda). P\u00ebr fjal\u00ebn Dardani mund t\u00eb themi se nga burimet historike zemr\u00ebn e Dardanis\u00eb antike sot e p\u00ebrb\u00ebn Kosova. Si\u00e7 dihet, Kosova \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga dy rrafshe: Rrafshi i Dukagjinit dhe Fush\u00eb Kosova. Pra, kemi nj\u00eb ndarje n\u00eb dy rrfashe, n\u00eb dy an\u00eb e p\u00ebr rrjedhim Dardani do t\u00eb thot\u00eb (n)dar-dy-ani, q\u00eb jep dar-d-ani dhe dardani. Edhe nga v\u00ebshtrimi gjeografik, etnografik e folklorik Kosova (Dradania) ndahet n\u00eb dy rrafshe e krahina t\u00eb m\u00ebdha etnografike: Fush\u00eb Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit. Pra, ajo ka dy an\u00eb t\u00eb ndara. Interesant \u00ebsht\u00eb fakti se edhe uj\u00ebrat e Kosov\u00ebs derdhen n\u00eb dy dete e p\u00ebrkat\u00ebsisht 67% e tyre dalin n\u00eb Detin Mesdhe (Drini i Bardh\u00eb, Lepenci n\u00ebp\u00ebrmjet Vardarit dhe Morava e Bin\u00e7it) dhe 33% n\u00eb Detin e Zi (Ibri n\u00ebp\u00ebrmjet Morav\u00ebs Jugore e Danubit).
\nP\u00ebr analogji etimologjike e toponimike kemi dhe fjal\u00ebn Dardanele, e cila \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjal\u00eb toponimike q\u00eb em\u00ebrton ngushtic\u00ebn n\u00eb fjal\u00eb dhe q\u00eb gjeografikisht \u00ebsht\u00eb kufiri tok\u00ebsor q\u00eb ndan dy detet m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb Europ\u00ebs: Detin Mesdhe me Detin e Zi. Pra, Dardanele do t\u00eb thot\u00eb (n)dar d(y) (a)n e le, ku (y) ka p\u00ebsuar aferez\u00eb dhe e le ka kuptimin q\u00eb t\u00eb le (t\u00eb lejon) t\u00eb kalosh. Kjo etimologji mund t\u00eb quhet e motivuar plot\u00ebsisht prej gjuh\u00ebs shqipe. (E. \u00c7abej fjal\u00ebn Dardani e sjell t\u00eb prejardhur prej fjal\u00ebs dardh\u00eb. Mos vall\u00eb sipas tij edhe n\u00eb Dardanele kultivoheshin dardh\u00eb?!!).<\/p>\n

– Damar m. Kjo fjal\u00eb em\u00ebrton nj\u00eb rrem apo vij\u00eb n\u00eb gur apo mermer. Dihet se ata q\u00eb merren me punimin e gurit, zakonisht p\u00ebr t\u00eb mos harxhuar shum\u00eb energji p\u00ebr thyerjen e tij, i gjejn\u00eb damarin dhe e godasi pik\u00ebrisht aty me \u00e7ekan apo vare. N\u00eb at\u00eb vij\u00eb q\u00eb quhet damar, guri ndahet leht\u00ebsisht dhe si duket kjo rrem\u00eb apo vij\u00eb n\u00eb gur, e cila lejon q\u00eb ky t\u00eb marr\u00eb ndarje leht\u00ebisht \u00ebsht\u00eb quajtur damar prej
\n(n)da-marr (merr). Pra, \u00ebsht\u00eb vendi i shenjuar ku merr me u (n)da guri apo mermeri.
\n– Das\u00ebm f. Nga pik\u00ebpamja sociolinguistike dasma \u00ebsht\u00eb nj\u00eb event q\u00eb sh\u00ebnon krijimin e nj\u00eb familje t\u00eb re dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht kjo sh\u00ebnon edhe ndarjen nga \u201cqeliza m\u00ebm\u00eb\u201d dhe z\u00ebnien apo krijimin e nj\u00eb \u201cqelize\u201d t\u00eb re, pra t\u00eb nj\u00eb familje t\u00eb re. Dhe dita e dasm\u00ebs sh\u00ebnon simbolikisht ndarjen nga familja prind\u00ebrore t\u00eb \u00e7iftit dhe kjo te fjala das\u00ebm shprehet me da-s\u00ebm, ku da do t\u00eb thot\u00eb ndarje dhe s\u00ebm (z\u00ebm) do t\u00eb thot\u00eb z\u00ebnie. Etimologjia e k\u00ebsaj fjale \u00ebsht\u00eb e ngjashme me etimologjin\u00eb e fjal\u00ebve lemz\u00eb, q\u00eb vjen perj m\u00eb le e m\u00eb ze dhe jep p\u00ebrngjitjen le-m-z\u00eb (lemz\u00eb), po nj\u00ebsoj si te fjala priz\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb e nd\u00ebrtuar prej dy fjal\u00ebve pri dhe z\u00eb, ku pri shpreh prerjen e rrym\u00ebs (heqjen) dhe z\u00eb funksionin e lidhjes, kapjes.
\n– Dam\u00eb f. Lod\u00ebr me gur\u00eb t\u00eb bardh\u00eb, q\u00eb luhet mbi nj\u00eb rras\u00eb, ku \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar nj\u00eb katror, i cili \u00ebsht\u00eb i ndar\u00eb (i ndam\u00eb) n\u00eb 64 katror\u00eb t\u00eb vegj\u00ebl. Vet\u00eb ndarja e katrorit e b\u00ebn at\u00eb nj\u00eb figur\u00eb t\u00eb ndame, ku me r\u00ebnien e hundores (n) si zakonisht n\u00eb bashk\u00eblidhjet nd, ngj kemi nga e ndame \u2013 n\u00eb \u2013 (n) dame \u2013 dame \u2013dam\u00eb.
\n– Dor\u00eb f. \u2013Dor\u00eb (dora) quhet p\u00ebll\u00ebmba q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb fund t\u00eb parakrahut bashk\u00eb me t\u00eb ndar\u00ebt e saj, q\u00eb quhen gishta. Pra, dora duhet t\u00eb ket\u00eb ardhur nga e (n)dara, ku kalimi nga (n)dara (dara) n\u00eb dora a:o ngjan t\u00eb jet\u00eb i nj\u00ebjt\u00eb si te folja marr \u2013 mora ku kemi gjithashtu rotaciz\u00ebm a:o.
\n– Damk\u00eb f. \u2013 \u00cbsht\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht nj\u00eb shenj\u00eb a njoll\u00eb e lindur apo e krijuar, e cila e dallon nj\u00eb frymor apo nj\u00eb send nga t\u00eb tjer\u00ebt q\u00eb jan\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht t\u00eb ngjash\u00ebm me t\u00eb. Duket se fjala damk\u00eb vjen prej foljes ndaj, daj, da dhe damka do t\u00eb thot\u00eb dam \u2013 ka ose ndam \u2013 ka, ku rrokja e dyt\u00eb ka tregon foljen ka (kam) dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb ajo \u00ebsht\u00eb n\u00eb linj\u00ebn e geg\u00ebrishtes, ku folja kam (ka) p\u00ebrdoret r\u00ebndom si \u201cjam ka ardh\u201d, \u201cka punu\u201d, \u201cka ik\u201d dhe n\u00eb analiz\u00eb t\u00eb fundit ka do t\u00eb thot\u00eb
\nk-a = q\u00eb \u2013a = q\u00eb \u2013 asht. Rrjedhimisht damk\u00eb do t\u00eb thot\u00eb dam \u2013 ka = ka \u2013 dam
\n( me metatez\u00eb) = k \u2013a \u2013dam = q\u00eb asht ndam.
\n– Daj\u00eb m. \u2013 V\u00ebllai i n\u00ebn\u00ebs dhe r\u00ebndom titull q\u00eb m\u00eb t\u00eb rinjt\u00eb u drejtohen m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenjve sidomos n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e mesme dhe at\u00eb veriore. Sipas tradit\u00ebs shqiptare t\u00eb hershme nj\u00eb fem\u00ebr kur martohet humbet mbiemrin e saj. Dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht njer\u00ebzit q\u00eb ka l\u00ebn\u00eb pas quhen q\u00eb \u00ebsht\u00eb ndar\u00eb me ta. Pra, n\u00ebna e gjithkujt \u00ebsht\u00eb ndar\u00eb me v\u00ebllan\u00eb e saj fizikisht si pjes\u00eb e familjes e p\u00ebr rrjedhim v\u00ebllain e n\u00ebn\u00ebs e quajm\u00eb t\u00eb ndar\u00eb (prej gjakut) dhe k\u00ebtu i ndari dha daji.Pra ndari-dari-daji-daj. Kalimi i tij nga dar n\u00eb daj (dar-daj) \u00ebsht\u00eb i justifikuesh\u00ebm si rotaciz\u00ebm (r:j) dhe ndodh edhe te fjal\u00ebt bir-bij\u00eb. Pra, etimologjia e fjal\u00ebs daj\u00eb, daji \u00ebsht\u00eb e motivueshem brenda shqipes n\u00ebp\u00ebrmjet foljes ndaj.
\n– Dallamnag\u00eb \u2013 Fjal\u00eb e dialektit jugor, q\u00eb \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrngjitur prej dal-la-mang\u00eb, ku dal do t\u00eb thot\u00eb i dal\u00eb (i dal\u00eb prej mendsh) \u2013 la do t\u00eb thot\u00eb i l\u00ebn\u00eb dhe mang\u00eb ka kuptimin i mangut (jo i plot\u00eb). Edhe k\u00ebtu fjala dal \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjta me foljen ndar\u00eb (ndaj, daj), sepse n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb \u00e7do dalje \u00ebsht\u00eb edhe ndarje (kur themi \u201cdo dal nga shoq\u00ebria\u201d \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjt\u00eb me \u201cdo ndahem nga shoq\u00ebria\u201d, m\u00eb qart\u00eb e shohim te fjala dallg\u00eb).
\n– Dallg\u00eb-a f. \u2013 Fjal\u00eb e shqipes, ku b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr nj\u00eb fjal\u00eb prejfoljore e foljes dal (daj, da), e cila \u00ebsht\u00eb p\u00ebrngjitur n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb: dal-la-gj\u00eb, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb se \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka e dal\u00eb (e ndar\u00eb) lart (la) gj\u00eb (gja), ku gj\u00eb (gja) p\u00ebrfaq\u00ebson objektin n\u00eb t\u00eb cilin krijohet dal-la (dalla), q\u00eb sipas rastit mund t\u00eb jet\u00eb deti, liqeni, lumi, nj\u00eb fush\u00eb me grur\u00eb, bar a di\u00e7ka tjet\u00ebr. Pra, dallga \u00ebsht\u00eb dal-la-gj\u00eb (gjes\u00eb, di\u00e7kaje), ku me aferez\u00eb t\u00eb a-s\u00eb dal-la-gj\u00eb dha dallagj\u00eb-dallgj\u00eb-dallg\u00eb. Mund t\u00eb justifikojm\u00eb k\u00ebtu se kalimi gj:g \u00ebsht\u00eb i natyrsh\u00ebm n\u00eb shqip si tek zog-zogj, gluha \u2013 gjuha etj.
\n– Dall\u00ebndyshe f. \u2013 Fjal\u00eb me kuptim t\u00eb plot\u00eb brenda shqipes dhe e marr\u00eb nga karakteristika dalluese e k\u00ebtij shpendi, q\u00eb ka nj\u00eb t\u00eb dal\u00eb ndyshe n\u00eb bishtin e tij, e cila \u00ebsht\u00eb karakteristika m\u00eb dalluese e tij nga shpend\u00ebt e tjer\u00eb. Pra, ka nj\u00eb t\u00eb dal\u00eb-dyshe ose e dal\u00eb-n\u00eb-dyshe, q\u00eb ka dh\u00ebn\u00eb dall\u00ebndyshe apo dall\u00eb-n-dyshe. E v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb mendohet p\u00ebr fjal\u00eb me burim t\u00eb huaj.
\n– Delfin m.- P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb duhet t\u00eb sjellim edhe mendimin e etruskologut Nikos Stilos, i cili e sjell nga shqipja del+fryn, q\u00eb sipas tij ka dh\u00ebn\u00eb del + fin (fin p\u00ebr fryn).
\nForma fryn n\u00eb t\u00eb folmen e gjirokastr\u00ebs b\u00ebn frin dhe me nj\u00eb aferez\u00eb t\u00eb r-s\u00eb duhet t\u00eb ket\u00eb dh\u00ebn\u00eb fin. Por, nuk \u00ebsht\u00eb e pamundur q\u00eb t\u00eb jet\u00eb edhe del+hyn (hin), q\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb dh\u00ebn\u00eb delhin e delfin. Dihet se delfini \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gjitar i detit, i cili n\u00eb notimin e tij shpesh del e hyn n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb ritmike dhe ka shum\u00eb gjasa q\u00eb kjo t\u00eb ket\u00eb p\u00ebrcaktuar dhe emrin e tij.
\n– D\u00ebm, dam \u2013 Duket q\u00eb forma e vjet\u00ebr e k\u00ebtij asnj\u00ebansi t\u00eb shqipes duhet t\u00eb jet\u00eb dam, kjo p\u00ebr arsye se dam tregon m\u00eb qart\u00eb foljen da (nda). K\u00ebshtu mund t\u00eb v\u00ebrtetohet se \u00e7do sendi ose ndonj\u00eb frymori n\u00ebse i hiqet (ndahet) nj\u00eb pjes\u00eb ai quhet i damtu dhe me e nda jep me da e kjo e fundit me p\u00ebrngjitje dhe metatez\u00eb jep meda \u2013dame e n\u00eb tosk\u00ebrisht d\u00ebm.
\nFolja ndaj \u2013 daj \u2013 da ka krijuar nj\u00eb familje t\u00eb madhe fjal\u00ebsh n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe dhe sasia e fjal\u00ebve q\u00eb shpjeguam m\u00eb sip\u00ebr \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e vog\u00ebl, por gjith\u00ebsesi e sjell p\u00ebr t\u00eb ilustruar mendimin se shqipja ka nj\u00eb grup t\u00eb madh fjal\u00ebsh prejfoljore, t\u00eb cilat as jan\u00eb marr\u00eb n\u00eb konsiderat\u00eb dhe as jan\u00eb studiuar. Por, kjo do t\u00eb ishte e keqja m\u00eb e vog\u00ebl, sepse p\u00ebrndryshe ato jan\u00eb injoruar si t\u00eb mos ekzistojn\u00eb. Pik\u00ebrisht m\u00eb posht\u00eb po sjell shkurtimisht mendimin dhe etimologjin\u00eb e \u00c7abejit p\u00ebr t\u00eb gjitha fjal\u00ebt q\u00eb trajtuam m\u00eb lart.<\/p>\n

\u00c7abeji mohuesi i vlerave t\u00eb foljeve shqipe
\nSipas \u00c7abejit shkurtimisht dhe n\u00eb form\u00eb konkluzionesh po japim q\u00ebndrimin e tij ndaj fjal\u00ebve q\u00eb shpjeguam m\u00eb sip\u00ebr dhe q\u00eb ai i ka t\u00eb botuara n\u00eb vepr\u00ebn e tij voluminoze \u201cStudime etimologjike n\u00eb fush\u00eb t\u00eb shqipes\u201d.
\n– Dark\u00eb. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb \u00c7abeji nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb jap\u00eb asnj\u00eb mendim p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb dhe i t\u00ebr\u00eb q\u00ebndrimi i tij koncetrohet n\u00eb po th\u00ebnien e tij p\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb: \u201cBuka q\u00eb hahet n\u00eb mbr\u00ebmje; goste; koh\u00eb e mbr\u00ebmjes; dita para dit\u00ebs s\u00eb nj\u00eb feste; nata para fest\u00ebs\u201d dhe m\u00eb posht\u00eb shkruan: \u201cLidhet p\u00ebrbrenda gjuh\u00ebs me drek\u00eb, e jasht\u00eb saj me gr. Dhorpon\u201ddark\u00eb\u201d, si nj\u00eb p\u00ebrkim i ve\u00e7ant\u00eb (korkordanc\u00eb pjesore) midis shqipes dhe greqishtes\u201d. Por, n\u00eb fund t\u00eb studimit shpreh qart\u00eb paqart\u00ebsin\u00eb e tij, kur shkruan se: \u201cEdhe n\u00eb pun\u00eb t\u00eb nj\u00eb kuptimi m\u00eb t\u00eb hersh\u00ebm, barazimi dhorpon dark\u00eb mbetet i paqart\u00eb. …Gjithashtu si i pasigurt\u00eb do gjykuar edhe afrimi me shq.drek\u00eb.\u201d
\nSi\u00e7 dihet fjala dark\u00eb \u00ebsht\u00eb nga m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishmet e leksikut t\u00eb shqipes dhe si p\u00ebr k\u00ebt\u00eb edhe fjal\u00eb t\u00eb tjera q\u00eb jan\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj r\u00ebnd\u00ebsie ai tregohet konfuz dhe p\u00ebrve\u00e7 se sjell mendimet e t\u00eb tjer\u00ebve dhe ca shembuj ku p\u00ebrdoren k\u00ebto fjal\u00eb, ai nuk jep nj\u00eb mendim t\u00eb vetin. Mund t\u00eb themi se nuk qe i zoti ta shpjegoj\u00eb.
\n– Dardh\u00eb \u2013 P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb, pasi na sjell nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh toponimesh q\u00eb rrjedhin prej fjal\u00ebs dhe nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh gjuh\u00ebtar\u00ebsh t\u00eb huaj, q\u00eb e kan\u00eb trajtuar fjal\u00ebn dardh\u00eb secili n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e vet t\u00eb ndrysh\u00ebm nga nj\u00ebri \u2013 tjetri, \u00c7abej konkludon: \u201cN\u00eb k\u00ebto kushte, si baz\u00eb e dardh\u00ebs mund t\u00eb paravendoset nj\u00eb d(h)org\u2019ha. \u00c7\u00ebshtja se n\u00eb \u00e7\u2019baz\u00eb indoeuropiane mund t\u00eb lidhen m\u00eb tej fjal\u00ebt e shqipes dhe t\u00eb keltishtes, mbetet e hap\u00ebt. Mund t\u00eb mendohej nj\u00eb far\u00eb af\u00ebrie me ind. e vjet\u00ebr dhara-, av. dara \u201cteh, pres\u00eb\u201d e me ags. darpo \u201chesht\u00eb\u201d etj, q\u00eb trajtohen te \u00cbalde-Pokorny\u201d.
\n\u00c7abeji \u00ebsht\u00eb sa konfuz dhe i pasigurt\u00eb dhe pothuaj nuk afron asnj\u00eb etimologji p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb p\u00ebr fjal\u00ebn dardh\u00eb. Edhe k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb e l\u00eb pa mundur t\u2019i jap\u00eb shpjegim, pra, e panjohur.
\n– Dardania – Po tek fjala dardh\u00eb (q\u00eb e la t\u00eb panjohur) ai thot\u00eb: \u201cBarazaimi dardh\u00eb: Dardania q\u00ebndron mbi t\u00eb gjith\u00eb interpretimet e gjertanishme t\u00eb emrit Dardania…. …N\u00eb qoft\u00eb se \u00ebsht\u00eb i v\u00ebrtet\u00eb barazimi Pirustae: Dardani, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb emri i fisit ilir t\u00eb pirust\u00ebve t\u00eb p\u00ebrmbaj\u00eb p\u00ebrkthimin latin t\u00eb emrit t\u00eb dardan\u00ebve (lat. pirus \u201cdardh\u00eb\u201d), si mendon Nopsca, kjo do t\u00eb v\u00ebrtetonte nga nj\u00eb an\u00eb tjet\u00ebr q\u00eb Dardania do t\u00eb thot\u00eb \u201cvend dardhash\u201d.
\nN\u00eb se i lejojm\u00eb vetes t\u00eb b\u00ebjm\u00eb nj\u00eb koment, do t\u00eb thoshim se \u00c7abeji pasi e la t\u00eb panjohur dhe t\u00eb pashpjeguar fjal\u00ebn dardh\u00eb, me an\u00ebn e k\u00ebsaj t\u00eb panjohure mundohet t\u00eb na sqaroj\u00eb nj\u00eb t\u00eb panjohur tjet\u00ebr. Nj\u00eb Zot e di se sa shkencore \u00ebsht\u00eb kjo dhe kur ky p\u00ebrcaktim aspak bind\u00ebs p\u00ebrdoret si zbulim i madh i tij prej gjuh\u00ebsis\u00eb zyrtare shqiptare.
\nSe p\u00ebrse u duheshin kaq shum\u00eb pemtore me dardha dardan\u00ebve, sa q\u00eb t\u00eb merrnin emrin prej tyre, kur dihet se ky frut, jo vet\u00ebm s\u2019mund t\u00eb hahet shum\u00eb se \u00ebsht\u00eb i r\u00ebnd\u00eb p\u00ebr stomakun, saq\u00eb ekziston dhe nj\u00eb th\u00ebnie popullore p\u00ebr dardh\u00ebn q\u00eb \u201cdy dardha jan\u00eb shum\u00eb, nj\u00eb \u00ebsht\u00eb pak\u201d. A thua t\u00eb ket\u00eb pasur n\u00eb at\u00eb koh\u00eb fabrika n\u00eb Dardani q\u00eb eksportonin t\u00eb konservuara l\u00ebngun e dardhave? Mbase kjo mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb e re p\u00ebr k\u00ebrkime shkencore p\u00ebr mb\u00ebshtet\u00ebsit e \u00c7abejit.
\nSi\u00e7 shihet n\u00eb shpjegimin e tij p\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb as q\u00eb merr mundimin t\u00eb shikoj\u00eb se mos ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjal\u00ebformim dhe se ky em\u00ebr \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjali e p\u00ebrngjitur sipas ligj\u00ebsive t\u00eb shqipes (n)dar (n)d(y)an.
\n– Damar – P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb, ai tregohet i kursyer p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb ndonj\u00eb shpjegim dhe i pakursyer q\u00eb fjal\u00ebn shqipe ta quaj\u00eb turke. Ja \u00e7\u2019shkruan ai pa ndjenja e pa dhemshuri, duke b\u00ebr\u00eb tjet\u00ebrsimin dhe shkombtarizimin e plot\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj fjale t\u00eb shqipes: \u201cDamar m. \u201cdell, rrem, vij\u00eb n\u00eb mermer\u201d. Prej turqishtes damar, e cila ka hyr\u00eb n\u00eb shumic\u00ebn e gjuh\u00ebve popullore ballkanike.\u201d T\u00eb thot\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb turqisht, pa b\u00ebr\u00eb asnj\u00eb shpjegim, vet\u00ebm nj\u00eb gjeni si ai mund ta b\u00ebj\u00eb. Ky rast i k\u00ebsaj fjale sh\u00ebnon nj\u00eb nga kulminacionet e tij etimologjik\u00eb. Meriton t\u2019i jepet \u00e7mimi \u201cs\u00ebpata e kombit\u201d. Edhe k\u00ebtu ky gjeni i shqipes duket se ka qen\u00eb p\u00ebrgjum\u00ebsh dhe nuk ka arritur t\u00eb shoh\u00eb dy foljet e shqipes da-dhe-marr.
\n– Das\u00ebm \u2013 P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb \u00c7abeji shkruan rreth nj\u00eb mij\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr t\u00eb na bindur ne se si duket p\u00ebr vete nuk \u00ebsht\u00eb i bindur n\u00eb ato q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb. Ja \u00e7\u2019thot\u00eb ensencialisht p\u00ebr fjal\u00ebn das\u00ebm: \u201cKjo vet\u00eb lidhet p\u00ebrbrenda gjuh\u00ebs me dark\u00eb. N\u00eb pik\u00ebpamje sociale e etnolinguistike do patur parasysh q\u00eb kulmin e dasm\u00ebs e p\u00ebrb\u00ebn darka, q\u00eb hahet dit\u00ebn e martes\u00ebs sidomos n\u00eb sht\u00ebpi t\u00eb dh\u00ebnd\u00ebrrit.\u201d. N\u00eb vend t\u00eb shoh\u00eb logjikisht dhe nga ana sociolinguistike q\u00eb dasma \u00ebsht\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht dhe ndarje dhe z\u00ebm (s\u00ebm), z\u00ebnie, bashkim, ai b\u00ebn nj\u00eb akrobaci gjuh\u00ebsore t\u00eb papar\u00eb gj\u00ebkundi q\u00eb as shkenca e glosoastrologjis\u00eb s\u2019mund t\u2019i jap\u00eb dum: \u201cN\u00eb pik\u00ebpamje t\u00eb fonetik\u00ebs historike spiranti i darsm\u00eb-s dhe guturali i dark\u00eb-s piqen te nj\u00eb labiovelar parshqiptar ku. Ky dha rregullisht p\u00ebrpara nj\u00eb zanoreje t\u00eb err\u00ebt velarin k, p\u00ebrpara nj\u00eb t\u00eb \u00e7elt\u00eb spirantin s (khs. Vdek : vdes); pra, dark\u00eb prej nj\u00eb *darku \u2013a, e *das\u00ebm\u00eb *darsm\u00eb disi prej nj\u00eb *dorku \u2013 ima, *dorku \u2013 eima, *dorku \u2013 ema\u201d. Kuptohet q\u00eb fjal\u00ebt me yll jan\u00eb hamend\u00ebsime t\u00eb \u00c7abejit, i cili imagjinon q\u00eb fjala das\u00ebm ka ecur n\u00ebp\u00ebr t\u00eb gjashta k\u00ebto fjal\u00eb deri sa t\u00eb arrij\u00eb tek fjala das\u00ebm. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb mund t\u00eb shtronim pyetjet: A ka morfologji kjo fjal\u00eb? A ka ndonj\u00eb morfem\u00eb? Tem\u00eb? Si ka mund\u00ebsi q\u00eb \u00c7abeji nuk shikon asnj\u00eb nga k\u00ebto? Pse asgj\u00ebkundi n\u00eb etimologjin\u00eb e tij s\u2019i hyn kurrkund n\u00eb pun\u00eb morfologjia e shqipes?<\/p>\n

– Dam\u00eb f. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb ai shkruan: \u201c\u201dLod\u00ebr me gur\u00eb t\u00eb bardh\u00eb e t\u00eb zinj, q\u00eb luajn\u00eb dy vet\u00eb mbi nj\u00eb d\u00ebrras\u00eb kuti \u2013 kuti\u201d. Mungon te G. Meyeri, megjith\u00ebse e ka edhe Rossi. Prej it. Dama (ajo prej fr\u00ebngjishtes) jeu dex dames, jour aux dames, e cila ka shkuar dhe n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera ballkanike e gjer n\u00eb turqishten\u201d. Ky \u00ebsht\u00eb shpjegimi i tij. Por, se t\u00eb quhet etimologjik pa b\u00ebr\u00eb fare etimologji, duket se vet\u00ebm p\u00ebr redaktor\u00ebt e tij dhe vet\u00eb at\u00eb \u00ebsht\u00eb i till\u00eb. Q\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht kjo loj\u00eb e vjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb luajtur mbi rrasa guri, ku vizatohet nj\u00eb katror i madh i ndame n\u00eb 64 t\u00eb till\u00eb m\u00eb t\u00eb vegj\u00ebl e tregon folja e shqipes dhe mbiemri prejfoljor i ndam\u00eb, q\u00eb me r\u00ebnie t\u00eb n-s\u00eb mbetet dam\u00eb. Prejardhja e k\u00ebsaj fjale prej shqipes as q\u00eb mund t\u00eb kund\u00ebrshtohet, sepse nuk i mungon as dhe nj\u00eb element q\u00eb ta ver\u00eb n\u00eb dyshim. Vet\u00ebm n\u00ebse dikush shkruan me s\u00ebpat\u00eb e jo me pen\u00eb si \u00c7abeji.
\nQ\u00eb kjo fjal\u00eb \u00ebsht\u00eb dhe n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, por t\u00eb pakt\u00ebn t\u00eb sillet nj\u00eb etimologji m\u00eb bind\u00ebse se ajo e shqipes p\u00ebr t\u2019u pranuar q\u00eb s\u2019\u00ebsht\u00eb shqipe.
\n– Dor\u00eb f. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb \u00c7abeji e nis me konstatimin: \u201cFjal\u00eb me burim t\u00eb diskutuar. Shumica e gjuh\u00ebtar\u00ebve i mbahen mendimit t\u00eb G. Meyerit, q\u00eb dor\u00eb \u00ebsht\u00eb e af\u00ebrt me gr. xeir e arm. jern \u201cdor\u00eb\u201d…\u201d dhe mbasi shkruan e shkruan rreth 1500 fjal\u00eb arrin n\u00eb konkluzionin p\u00ebrfundimtar t\u00eb tijin: \u201cAfrimi me gr. xeir dhe me arm. jer mbi nj\u00eb baz\u00eb indoeuropiane \u00ebsht\u00eb i mb\u00ebshtetur mir\u00eb si p\u00ebr nga forma, si p\u00ebr nga kuptimi, edhe duke shtuar aty tokar, tsor e sor dhe het. kessor.\u201d. Edhe k\u00ebtu, i ndrituri yn\u00eb \u00c7abej, duket se ka shkruar me drita fikur. P\u00ebrve\u00e7\u00ebse nuk sjell etimologjin\u00eb e asnj\u00eb fjale, prej t\u00eb cilave ardhka fjala jon\u00eb dor\u00eb, as nuk merr mundimin t\u00eb trajtoj\u00eb k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb me operator\u00ebt gjuh\u00ebsor\u00eb t\u00eb shqipes. Por, mbasi k\u00ebt\u00eb s\u2019e ka b\u00ebr\u00eb p\u00ebr asnj\u00eb fjal\u00eb tjet\u00ebr, s\u2019mund ta b\u00ebnte dhe k\u00ebtu. Duket se ai nuk ka q\u00ebllim t\u00eb v\u00ebrtetoj\u00eb shkenc\u00ebrisht shqipen nga ana etimologjike, por si ta p\u00ebrdor\u00eb \u00e7do dije t\u00eb tij shkencore n\u00eb gjuh\u00ebsi p\u00ebr ta err\u00ebsuar e p\u00ebr\u00e7udnuar k\u00ebt\u00eb gjuh\u00eb.
\n– Damk\u00eb \u2013 P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb \u00c7abeji shkruan definitivisht: \u201cPrej turq. damga \u201cshenj\u00eb\u201d, dallimi, vul\u00eb. …Kjo ka shkuar n\u00eb shum\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb Evrop\u00ebs Juglindore e Lindore, me rrug\u00eb e forma t\u00eb ndryshme gjer n\u00eb rusishten\u201d. Edhe k\u00ebtu p\u00ebr t\u00eb nuk ka r\u00ebnd\u00ebsi folja ndaj : da.<\/p>\n

– Daj\u00eb m. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb \u00c7abeji pa b\u00ebr\u00eb fare etimologji shkruan: \u201cPrej turq. dayi, e cila ka shkuar dhe n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera ballkanike\u201d. N\u00eb asnj\u00eb rast ai nuk sjell nj\u00eb etimologji n\u00eb turqisht si p\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb, ashtu dhe p\u00ebr t\u00eb tjerat. Mjafton q\u00eb nj\u00eb fjal\u00eb e shqipes t\u00eb p\u00ebrdoret dhe n\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb tjet\u00ebr dhe p\u00ebr \u00c7abejin ky fakt p\u00ebrb\u00ebn v\u00ebrtet\u00ebsi q\u00eb fjala s\u2019\u00ebsht\u00eb shqip dhe k\u00ebt\u00eb e p\u00ebrdor si parim n\u00eb gjith\u00eb pun\u00ebn e tij.
\n– Dallamang\u00eb f. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb ai pa b\u00ebr\u00eb etimologji arrin n\u00eb p\u00ebrfundimin: \u201cGjith\u00ebsesi fjal\u00eb e dialektit jugor, dora-dor\u00ebs burim i paditur\u201d. Sa her\u00eb q\u00eb nj\u00eb fjal\u00eb e shqipes mungon n\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb huaj ai duke qen\u00eb se e ka t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb ta shkombtarizoj\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb k\u00ebsaj mungese, ai r\u00ebndom thot\u00eb se \u00ebsht\u00eb burim i paditur. Kaq t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb e ka ta ndaj\u00eb fjal\u00ebn e p\u00ebrngjitur dallamang\u00eb n\u00eb dal-la-mang\u00eb, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb njeri i dal\u00eb (mendsh), l\u00eb (l\u00ebn\u00eb) mang\u00eb ( mangut nga trut\u00eb).
\n– Dallg\u00eb f. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb ai, meq\u00eb ekziston n\u00eb turqisht, dhe pa dh\u00ebn\u00eb etimologji t\u00eb turqishtes p\u00ebr t\u00eb, shkruan definitivisht: \u201cPrej turqishtes dalga \u201cflot, onde\u201d, e cila ka shkuar n\u00eb shumic\u00ebn e gjuh\u00ebve ballkanike\u201d. E tep\u00ebrt t\u2019i b\u00ebjm\u00eb koment. Thjesht tjet\u00ebrson fjal\u00ebn e shqipes pa gjykuar p\u00ebr morfologjin\u00eb e saj.
\n– Dall\u00ebndyshe f. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb pasi shkruan rreth 1000 fjal\u00eb arrin n\u00eb p\u00ebrfundimin: \u201cNd\u00ebrkaq morfologjia e fjal\u00ebs nuk \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb. Gjith\u00ebsesi kuptimi i kryehersh\u00ebm dhe me t\u00eb edhe burimi i saj mbetet i err\u00ebt\u201d. Kuptohet se kur thot\u00eb se \u201cmorfologjia e fjal\u00ebs nuk \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb\u201d, g\u00ebnjen! Nuk ka as edhe nj\u00eb paqart\u00ebsi p\u00ebr k\u00ebt\u00eb etimologji. Edhe nj\u00eb njeri fare i pashkolluar mund t\u00eb thot\u00eb me leht\u00ebsi se ky zog qyhet k\u00ebshtu (dall\u00ebndyshe) p\u00ebr shkak se ka nj\u00eb t\u00eb dal\u00eb dyshe t\u00eb bishtit q\u00eb \u00ebsht\u00eb karakteristik\u00eb ve\u00e7 p\u00ebr t\u00eb. Thjesht \u00c7abeji nuk do ta tregoj\u00eb morfologjin\u00eb e fjal\u00ebs dal-a-n\u00eb-dyshe pasi n\u00ebse do ta jepte ai k\u00ebt\u00eb lloj shpjegimi si form\u00eb (p\u00ebrngjitje) do t\u00eb detyrohej ta b\u00ebnte dhe p\u00ebr shum\u00eb fjal\u00eb t\u00eb tjera. Kjo do t\u2019ia v\u00ebshtir\u00ebsonte pun\u00ebn p\u00ebr t\u00eb shkalavitur shqipen.
\nAi \u00ebsht\u00eb stoik n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr \u00e7do fjale t\u00eb shqipes dhe ka p\u00ebrcaktuar m\u00eb se djall\u00ebzisht se cilat makinacione diabolike duhet t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb, cilave rregullave gjuh\u00ebsore i duhet t\u2019u shmanget p\u00ebr t\u00eb mos dekonspiruar djall\u00ebzin\u00eb e tij t\u00eb pamat\u00eb.
\n– Delfin \u2013 P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb \u00c7abeji thot\u00eb: \u201cNuk ka dyshim se delfin rrjedh prej italishtes, ve\u00e7se m\u00eb fort si huazim m\u00eb i ri i kultur\u00ebs dhe i shkoll\u00ebs sesa si fjal\u00eb popullore\u201d.
\nPor, ai nuk na sjell ndonj\u00eb em\u00ebrtim tjet\u00ebr popullor p\u00ebr delfinin, p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur tez\u00ebn e tij. Gjithashtu, nuk b\u00ebn etimologji, por nj\u00eb p\u00ebrcaktim t\u00eb vetin. Normale do t\u00eb ishte t\u00eb b\u00ebnte etimologjin\u00eb e fjal\u00ebs n\u00eb italisht dhe ta krahasonte me etimologjin\u00eb e fjal\u00ebs n\u00eb shqip dhe nga dy krahasime t\u00eb nxirrte nj\u00eb konkluzion.
\nDuke qen\u00eb se ai pothuaj nuk b\u00ebn etimologji n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vepr\u00ebn e tij, pasi etimologji krahasuese do t\u00eb thot\u00eb se nj\u00eb fjal\u00eb q\u00eb p\u00ebrdoret n\u00eb dy a m\u00eb shum\u00eb gjuh\u00eb, t\u00eb pakt\u00ebn t\u2019i b\u00ebhet etimologjia n\u00eb dy variante (gjuh\u00eb) dhe m\u00eb pas t\u00eb b\u00ebhet krahasimi se n\u00eb cil\u00ebn gjuh\u00eb fjala \u00ebsht\u00eb m\u00eb e motivuar morfologjikisht dhe kuptimisht. N\u00eb vepr\u00ebn e \u00c7abejit meq\u00eb mungon etimologjia morfologjike e kuptimore e fjal\u00ebs, krahasimi q\u00eb i b\u00ebn ai nj\u00eb fjale, q\u00eb p\u00ebrdoret n\u00eb dy a m\u00eb shum\u00eb gjuh\u00eb nuk mund t\u00eb quhet krahasim etimologjik.
\nN\u00eb t\u00eb gjith\u00eb studimet e tij etimologjike, (t\u00eb ashtuquajtura) \u00e7do kush mund t\u00eb v\u00ebrej\u00eb leht\u00ebsisht se ai nuk merr parasysh aspak morfologjin\u00eb e fjal\u00ebs. \u00c7do fjal\u00eb ndahet n\u00eb morfema dhe morfema \u00ebsht\u00eb nj\u00ebsia m\u00eb e vog\u00ebl e kuptimshme e fjal\u00ebs. P\u00ebrngjitja e dy a m\u00eb shum\u00eb morfemave n\u00eb nj\u00eb fjal\u00eb krijon nj\u00eb fjal\u00eb t\u00eb re, q\u00eb mbart nj\u00eb kuptim t\u00eb ri. N\u00eb asnj\u00eb rast \u00c7abeji nuk e ndan nj\u00eb fjal\u00eb n\u00eb morfema dhe k\u00ebsisoj mund t\u00eb themi bindsh\u00ebm se ai nuk ka b\u00ebr\u00eb etimologji. Ajo, \u00e7ka ai quan \u201cStudime etimologjike n\u00eb fush\u00eb t\u00eb shqipes\u201d \u00ebsht\u00eb n\u00eb fakt (m\u00eb e pakta q\u00eb mund ta quajm\u00eb) nj\u00eb spekulim ndaj gjuh\u00ebs shqipe dhe kombit shqiptar.
\n– Dam, d\u00ebm \u2013 P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb \u00c7abeji shkruan: \u201cNj\u00eb asnjan\u00ebs i vjet\u00ebr, duke v\u00ebrtetuar k\u00ebshtu mendimin e Ped\u00ebrsenit (KZ 34, 283 vv), q\u00eb huazimet latine t\u00eb shqipes jan\u00eb asnjan\u00ebse n\u00eb latinishten, jan\u00eb asnjan\u00ebse edhe n\u00eb shqipen\u201d. Pa b\u00ebr\u00eb kurrfar\u00eb etimologji t\u00eb fjal\u00ebs n\u00eb latinisht \u00c7abeji mb\u00ebrthehet te fakti q\u00eb kjo fjal\u00eb ekziston n\u00eb form\u00ebn \u201cdamnum\u201d t\u00eb latinishtes dhe kaq mjafton. Ai injoron se kjo fjal\u00eb ka nj\u00eb etimologji t\u00eb thjesht\u00eb dhe unike brenda shqipes. Pra, \u00ebsht\u00eb folja da (ndaj) dhe dam (d\u00ebm) do t\u00eb thot\u00eb i (n) dam ( i cop\u00ebtuar). \u00c7do ndamje e nj\u00eb sendi (objekti, vegle), q\u00eb p\u00ebrdoret p\u00ebr nj\u00eb funksion quhet (n)damje \u2013 damje \u2013 dam \u2013 i dam-tu = i ndam. P\u00ebr t\u00eb, (\u00c7abejin) \u00ebsht\u00eb e udh\u00ebs t\u00eb injoroj\u00eb morfologjin\u00eb e \u00e7do fjale t\u00eb shqipes si dhe t\u00eb k\u00ebsaj fjale.<\/p>\n

Soll\u00ebm m\u00eb sip\u00ebr nj\u00eb grup fjal\u00ebsh, t\u00eb cilat kan\u00eb si karakteristik\u00eb t\u00eb tyre pjes\u00ebmarrjen n\u00eb familjen e foljes da (ndaj) dhe vet\u00eb kjo folje sh\u00ebrben si morfem\u00eb her\u00eb e p\u00ebrngjitur me nj\u00eb folje tjet\u00ebr t\u00eb shqipes apo me parfjal\u00eb, ndajfolje apo kundrinor krijon nj\u00eb fjal\u00eb t\u00eb re apo em\u00ebrtim t\u00eb shqipes. N\u00eb krye pam\u00eb morfologjin\u00eb dhe etimologjin\u00eb shkencore t\u00eb k\u00ebtyre fjal\u00ebve e s\u00eb fundi pam\u00eb se si i v\u00ebshtron \u00c7abeji. Natyrisht p\u00ebr nj\u00eb fjal\u00eb s\u2019mund t\u00eb ket\u00eb dy etimologji, sepse ose nj\u00ebra mund t\u00eb jet\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb dhe tjetra jo, ose t\u00eb dyja apo t\u00eb t\u00ebra mund t\u00eb mos jen\u00eb t\u00eb sakta. Gjith\u00ebsesi kur nj\u00eb fjal\u00eb ndahet n\u00eb morfema dhe p\u00ebrngjitja e tyre ruan kuptimin p\u00ebrfundimtar n\u00eb kontekstin e p\u00ebrngjitjes dhe kjo korrespodon me p\u00ebrmbajtjen e objektit apo fenomenit q\u00eb em\u00ebrton fjala, mund t\u00eb themi se etimologjia \u00ebsht\u00eb e sakt\u00eb. N\u00eb t\u00eb kund\u00ebrt, p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrligjur jo shkenc\u00ebn, personaliteteve si \u00c7abeji u vjen n\u00eb ndihm\u00eb teoria e Sosyrit se: \u201cEmrat nuk kan\u00eb lidhje me objektet q\u00eb em\u00ebrtojn\u00eb. Em\u00ebrtimet jan\u00eb arbitrare\u201d. Duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb teorin\u00eb Sosyriane \u00ebsht\u00eb e zorshme, n\u00eb mos e pamundur t\u00eb b\u00ebsh etimologji. Duket se teoria Sosyriane ka lindur si rezultat i pamund\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjetur etimologjin\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, e cila \u00ebsht\u00eb e lidhur brenda gjuh\u00ebve indoeuropianes pazgjidhshm\u00ebrisht vet\u00ebm me gjuh\u00ebn shqipe dhe pik\u00ebrisht me morfemat embrionale t\u00eb saj, q\u00eb jan\u00eb t\u00eb ve\u00e7anta, t\u00eb pakuptueshme n\u00eb gjuh\u00ebt e sotme indoeuropiane, por t\u00eb p\u00ebrdorura gjer\u00ebsisht prej tyre. \u00c7\u2019jan\u00eb morfemat embrionale t\u00eb shqipes, do t\u00eb flasim n\u00eb nj\u00eb kapitull t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb.
\nTa p\u00ebrmbledh\u00ebsh kritik\u00ebn ndaj vepr\u00ebs s\u00eb \u00c7abejit \u201cStudime etimologjike n\u00eb fush\u00eb t\u00eb shqipes\u201d n\u00eb nj\u00eb shkrim t\u00eb vet\u00ebm \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb, pasi ajo \u00ebsht\u00eb shum\u00ebvolumshe. Por, duk\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb v\u00ebshtrim kritik dhe analitik mbi metodologjin\u00eb q\u00eb ka p\u00ebrdorur ai n\u00eb k\u00ebto studime, mund t\u00eb p\u00ebrcaktojm\u00eb n\u00ebse metoda e tij \u00ebsht\u00eb apo jo e p\u00ebrshtatshme, e plot\u00eb apo shkencore. N\u00eb pamund\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb etimologjin\u00eb e \u00e7do fjale, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkrim, ne mund t\u00eb b\u00ebjm\u00eb \u201cetimologjin\u00eb\u201d e metod\u00ebs s\u00eb tij dhe pse ajo nuk ia vlen.
\n1. N\u00eb studimet e tij t\u00eb quajtura \u201cetimologjike\u201d \u00c7abeji niset nga paragjykimi i shprehur n\u00eb vepr\u00ebn e tij \u201cElemente t\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb e t\u00eb literatur\u00ebs shqipe\u201d se \u201c\u00e7\u00ebshtja e origjin\u00ebs s\u00eb gjuh\u00ebs shqipe mbetet ende nj\u00eb problem i pazgjidhur. Pra, mbasi s\u2019dihet origjina e gjuh\u00ebs shqipe, s\u2019dihet as origjina e shqiptar\u00ebve\u201d. P\u00ebr kund\u00ebr k\u00ebtij mendimi t\u00eb \u00c7abejit mund t\u00eb themi se gjuha shqipe nuk ka origjin\u00eb. Ajo \u00ebsht\u00eb vet\u00eb origjina. Ajo \u00ebsht\u00eb gjuha vet\u00eb. Vet\u00eb shqipja \u00ebsht\u00eb gjuh\u00eb origjine dhe kjo v\u00ebrtetohet n\u00ebp\u00ebrmjet teoris\u00eb s\u00eb morfemave embrionale.
\n2. Shpjegim etimologjik t\u00eb nj\u00eb fjale \u00c7abeji quan p\u00ebrngjashmimin e jasht\u00ebm t\u00eb dy fjal\u00ebve me kuptim t\u00eb ndrysh\u00ebm dhe p\u00ebr t\u00eb shpjegimi i nj\u00eb t\u00eb panjohure b\u00ebhet n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb t\u00eb panjohure tjet\u00ebr (shih Dardani : dardh\u00eb) dhe ky duket se \u00ebsht\u00eb parimi baz\u00eb q\u00eb mb\u00ebshtetet gjith\u00eb puna e tij.
\n3. Ai nuk na tregon gj\u00ebkundi se n\u00eb \u00e7\u2019metodik\u00eb mb\u00ebshtetet dhe cilat jan\u00eb parimet baz\u00eb t\u00eb saj.
\n4. N\u00eb t\u00eb shumt\u00ebn e rasteve temat e fjal\u00ebve t\u00eb shqipes jan\u00eb morfema embrionale t\u00eb vet\u00eb shqipes t\u00eb leksikalizuara me p\u00ebrngjitje si: \u00e7\u00eb + up (q\u00eb up, q\u00eb humb), vo + le = fole (ku vo = vez\u00eb) etj, q\u00eb \u00c7abeji duke mos i marr\u00eb n\u00eb konsiderat\u00eb i trajton si t\u00eb huaja, por pa na dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb etimologji t\u00eb huaj p\u00ebr to.
\n5. N\u00eb studimet e tij \u00c7abeji injoron krejt\u00ebsisht morfologjin\u00eb e gjuh\u00ebs shqipe. N\u00eb asnj\u00eb rast ai nuk e ndan nj\u00eb fjal\u00eb t\u00eb shqipes n\u00eb morfema dhe ta studioj\u00eb nga ana kuptimore dhe morfologjike. Morfologjia e shqipes, atij i prish pun\u00eb n\u00eb realizimin e dyshimt\u00eb t\u00eb q\u00ebllimeve t\u00eb tij. Por, \u00ebsht\u00eb e pamundur t\u00eb b\u00ebsh etimologji pa marr\u00eb p\u00ebr baz\u00eb morfologjin\u00eb. Prandaj studimet e tij n\u00eb dukje t\u00eb krijojn\u00eb p\u00ebrshtypjen se jan\u00eb etimologjike, por n\u00eb realitet as q\u00eb i afrohen etimologjis\u00eb shkencore.
\n6. Ai i konsideron emrat dhe fjal\u00ebt e shqipes si etiketa t\u00eb huaja t\u00eb shqip\u00ebruara. Ai ka aq \u201carritje\u201d e \u201czbulime\u201d n\u00eb vepr\u00ebn e vet t\u00eb quajtur \u201cetimologji\u201d, sa mund t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb albanolog mongolez, i cili mund ta ket\u00eb njohur shqipen nga transkipti. \u00c7abeji e v\u00ebshtron shqipen si i huaj dhe jo si gjuh\u00eb intimiteti komb\u00ebtar. Ai nuk i p\u00ebrmend kurrkund Rilindasit tan\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj, t\u00eb cil\u00ebt e quanin gjuh\u00ebn shqipe si m\u00eb t\u00eb vjetr\u00ebn e Europ\u00ebs. Nd\u00ebrkoh\u00eb n\u00ebn ndikimin total t\u00eb q\u00ebndrimit t\u00eb performuar t\u00eb \u00c7abejit ndaj gjuh\u00ebs shqipe, institucionet zyrtare t\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb dhe albanologjis\u00eb i quajn\u00eb anakronik\u00eb dhe idealist\u00eb Rilindasit dhe se deklarimet e tyre p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe s\u2019ishin shkencore, por sh\u00ebrbyen p\u00ebr rizgjim komb\u00ebtar dhe se vet\u00ebm k\u00ebt\u00eb funksion kishin.
\n7. Vepra e tij e quajtur \u201cStudime etimologjike n\u00eb fush\u00eb t\u00eb shqipes\u201d, vazhdon t\u00eb quhet zyrtarisht si arritja m\u00eb e madhe e albanologjis\u00eb dhe gjuh\u00ebsis\u00eb shqiptare n\u00eb l\u00ebmin e etimologjis\u00eb krahasuese. Por, n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb \u00c7abeji nuk ka b\u00ebr\u00eb etimologji krahasuese, sepse t\u00eb b\u00ebsh di\u00e7ka t\u00eb till\u00eb do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb p\u00ebr nj\u00eb fjal\u00eb q\u00eb ekziston n\u00eb leksikun e dy a m\u00eb tep\u00ebr gjuh\u00ebve, t\u00eb sjell\u00ebsh po kaq etimologji dhe t\u2019i krahasosh n\u00eb baz\u00eb t\u00eb nj\u00eb analize shkencore gjuh\u00ebsore. \u00c7abeji nuk sjell etimologji gj\u00ebkundi t\u00eb fjal\u00ebs dhe vendos apriori n\u00ebn kriterin e inferioritetit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, duke ligj\u00ebsuar \u00e7kombtarizimin e leksikut t\u00eb shqipes. E themi \u201cligj\u00ebsuar\u201d p\u00ebr arsye se vepra e tij \u00ebsht\u00eb e pranuar zyrtarisht dhe nj\u00eb pjes\u00eb jo e vog\u00ebl e saj \u00ebsht\u00eb botuar nga Akademia e Shkencave e Shqip\u00ebris\u00eb.
\nN\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, duke qen\u00eb se shqipja \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb natyrale, ajo ka p\u00ebr analogji edhe nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb natyrale t\u00eb fjal\u00ebformimeve t\u00eb veta, q\u00eb \u00ebsht\u00eb karakteristik\u00eb p\u00ebr t\u00eb. I gjith\u00eb leksiku i shqipes n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi \u00ebsht\u00eb leht\u00ebsisht i shpjeguesh\u00ebm etimologjikisht po t\u2019u p\u00ebrmbahesh n\u00eb t\u00eb tilla studime parimeve t\u00eb morfologjis\u00eb dhe m\u00ebnyr\u00ebs s\u00eb fjal\u00ebformimit n\u00eb ve\u00e7anti. K\u00ebshtu fjala e shqipes, n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi \u00ebsht\u00eb ose nj\u00eb fjali e p\u00ebrngjitur ose nj\u00eb togfjal\u00ebsh a grup fjal\u00ebsh q\u00eb tregojn\u00eb di\u00e7ka (veprim, karakteristik\u00eb a gjendje t\u00eb sendit ose fenomenit), por n\u00eb miniatur\u00eb. P.sh.: zgjedh\u00eb vjen prej z\u00eb + gjedh\u00ebt, duke na treguar se \u00ebsht\u00eb nj\u00eb veg\u00ebl, q\u00eb sh\u00ebrben p\u00ebr t\u00eb z\u00ebn\u00eb (lidhur) gjedh\u00ebt. Zmbraps, kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjali e plot\u00eb (n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn kryefjala n\u00ebnkuptohet) e p\u00ebrngjitur prej: z\u00eb me ba prap \u2013 as. Nga p\u00ebrngjitja e k\u00ebsaj fjalie \u00ebsht\u00eb krijuar fjala p\u00ebrkat\u00ebse, e cila duhej t\u00eb ishte zmbpraps, por duke qen\u00eb se takohen tre buzore (m, b, p) n\u00eb t\u00eb nj\u00ebtin vend, n\u00eb bashk\u00eblidhjen e hundor\u00ebsis\u00eb, hundoret p\u00ebrfshihen n\u00eb tufa treshe me mb\u00ebshtetje tek bashk\u00ebting\u00eblloret gjegj\u00ebse t\u00eb z\u00ebshme dhe n\u00eb rastin e fjal\u00ebs zmbraps b-ja \u00ebsht\u00eb e z\u00ebshme, nd\u00ebrsa p-ja e paz\u00ebshme dhe kemi aferez\u00eb normale t\u00eb k\u00ebsaj t\u00eb fundit e p\u00ebr rrjedhim fjala shqiptohet n\u00eb form\u00ebn q\u00eb ka: zmbraps.
\nSi edhe p\u00ebr shum\u00eb fjal\u00eb t\u00eb tjera t\u00eb shqipes, q\u00eb jan\u00eb leht\u00ebsisht t\u00eb shpjegueshme p\u00ebr morfologjin\u00eb tep\u00ebr t\u00eb qart\u00eb t\u00eb tyre si nga ana nd\u00ebrtimore dhe nga ana kuptimore, edhe p\u00ebr fjal\u00ebn zgjedh\u00eb \u00c7abeji jep verdiktin e tij: \u201cFjal\u00eb me etimologji t\u00eb diskutuar\u201d dhe si r\u00ebndom, n\u00eb t\u00eb gjitha rastet kur mungon nj\u00eb fjal\u00eb e huaj q\u00eb t\u2019i ngjaj\u00eb fjal\u00ebs shqipe, ai vihet n\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi dhe duke qen\u00eb se e ka t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb pranoj\u00eb se fjala \u00ebsht\u00eb shqipe, krijon nj\u00eb mjegullnaj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb shpjegimesh t\u00eb palidhura e t\u00eb pabaza.
\nLe t\u00eb shohim edhe nj\u00eb fjal\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb shqipes, q\u00eb ka hyr\u00eb n\u00eb shum\u00eb gjuh\u00eb ballkanike, madje edhe jasht\u00eb tyre.
\nIbrik, kjo fjal\u00eb e thjesht\u00eb e shqipes dhe me p\u00ebrdorim t\u00eb gjer\u00eb, duke se \u00ebsht\u00eb m\u00eb prejardhje nga geg\u00ebrishtja dhe em\u00ebrton fizionomin\u00eb e jashtme t\u00eb en\u00ebs p\u00ebrkat\u00ebse.
\nMeq\u00eb kjo en\u00eb ka nj\u00eb gyp n\u00eb form\u00eb t\u00eb jashtme me nj\u00eb bri kafsh\u00ebsh, q\u00eb r\u00ebndom i thon\u00eb dhe l\u00ebfyt (l\u00ebfyti i ibrikut), edhe fjala ibrik \u00ebsht\u00eb formuar nga p\u00ebrngjitja nj\u00eb+bri+ka, q\u00eb n\u00eb geg\u00ebrisht thuhet: nji bri ka dhe si r\u00ebndom n\u00eb dialekt p\u00ebr nji (nj\u00eb) p\u00ebrdoret i. K\u00ebshtu n\u00eb geg\u00ebrisht thon\u00eb i her e i koh p\u00ebr nji her e nji koh (nj\u00eb her\u00eb e nj\u00eb koh\u00eb). Pra, ibrik \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjal\u00ebformim i bri ka, q\u00eb nga p\u00ebrngjitja dha ibrik. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb \u00c7abeji, pa na dh\u00ebn\u00eb asnj\u00eb etimologji, shkruan: \u201cNga turq. ibrik, q\u00eb ka hyr\u00eb dhe n\u00eb t\u00eb tjera gjuh\u00eb ballkanike, e gjer n\u00eb magjarishten e sllovakishten\u201d.
\nDo t\u00eb ishte e pamundur t\u2019i sillnim n\u00eb k\u00ebt\u00eb shkrim lexuesve t\u00eb gjith\u00eb korpusin e fjal\u00ebve t\u00eb shqipes t\u00eb shkombtarizuara prej \u00c7abejit dhe t\u00eb pranuara si t\u00eb tilla nga gjuh\u00ebsia zyrtare dhe nga vet\u00eb shteti shqiptar, i cili \u00ebsht\u00eb pal\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb k\u00ebt\u00eb pro\u00e7es. Me bekimin e shtetit shqiptar nj\u00eb universitet, ai i Gjirokastr\u00ebs mban emrin e \u00c7abejit. Viti 2008 u shpall viti i \u00c7abejit nga Ministria e Kultur\u00ebs e Rep. t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. Pa num\u00ebruar k\u00ebtu aktivitetet, q\u00eb jan\u00eb organizuar p\u00ebr nder t\u00eb tij. Miti i tij vazhdon t\u00eb ushqehet ende dhe duket se p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ekziston nj\u00eb mekaniz\u00ebm. Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse veprat e v\u00ebrteta shkencore p\u00ebr gjuh\u00ebsin\u00eb shqiptare dhe at\u00eb indoeuropiane, si vepra \u201cShqipja dhe Sanskritishtja\u201d e Petro Zhejit, nuk p\u00ebrkrahen, por harxhohen energji, q\u00eb t\u00eb tilla vepra t\u00eb mos gjejn\u00eb terren n\u00eb gjuh\u00ebsin\u00eb e sotme.
\nPetro Zheji p\u00ebrball\u00eb Eqerm \u00c7abejit
\nQ\u00eb n\u00eb fillim duhet th\u00ebn\u00eb se jan\u00eb dy rryma n\u00eb gjuh\u00ebsin\u00eb e sotme shqiptare; nj\u00ebra p\u00ebrfaq\u00ebsohet nga \u00c7abeji dhe q\u00eb \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrvijuar dhe pranuar zyrtarisht prej shtetit dhe tjetra, q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsohet nga Petro Zheji, dhe q\u00eb jo vet\u00ebm nuk njihet nga shteti apo Akademia e Shkencave dhe institucione t\u00eb tjera t\u00eb k\u00ebsaj fushe si rrym\u00eb shkencore dhe nuk lejohet t\u00eb studiohet n\u00eb shkolla as si alternative e as si diversitet, pavar\u00ebsisht se vepra e tij p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb zhvillim cil\u00ebsor t\u00eb papar\u00eb.
\nK\u00ebndv\u00ebshtrimi dhe m\u00ebnyra se si e studiojn\u00eb dhe e sjellin gjuh\u00ebn shqipe dhe q\u00ebndrimin ndaj saj \u00ebsht\u00eb pothuaj kryek\u00ebput i ndrysh\u00ebm tek t\u00eb dy k\u00ebta autor\u00eb. Nd\u00ebrsa \u00c7abeji e sheh gjuh\u00ebn q\u00eb nga Buzuku e mbrapa dhe b\u00ebn hipoteza p\u00ebr prejardhjen e shum\u00eb fjal\u00ebve, duke krijuar fjal\u00eb inekzistente q\u00eb i quan se do ken\u00eb qen\u00eb n\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb indoeuropiane, q\u00eb e hamend\u00ebsojn\u00eb dhe nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb k\u00ebshtu futet n\u00eb prehistori fantaziste, p\u00ebrndryshe shkruan:
\n\u201cMe r\u00ebnd\u00ebsi nd\u00ebrkaq ka kjo, q\u00eb k\u00ebrkimi etimologjik t\u00eb vihet n\u00eb pajtim me kronologjin\u00eb e lidhjeve fonetike e q\u00eb sidomos disa pro\u00e7ese m\u00eb t\u00eb reja t\u00eb mos \u00e7ohen n\u00eb agun e koh\u00ebve m\u00eb t\u00eb lashta.\u201d
\nGjithashtu \u00c7abeji p\u00ebrve\u00e7se n\u00eb studimin e tij b\u00ebn nj\u00eb pun\u00eb t\u00eb madhe, q\u00eb t\u00eb justifikoj\u00eb sa t\u00eb jet\u00eb e mundur shkombtarizimin e shqipes, duke punuar q\u00eb t\u00eb rr\u00ebnjos\u00eb iden\u00eb se e shumta e lesksikut t\u00eb shqipes \u00ebsht\u00eb i huazuar. Dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ai nuk tutet t\u00eb deklaroj\u00eb: \u201cP\u00ebr sa i p\u00ebket p\u00ebrpjestimit numerik t\u00eb visarit leksikor t\u00eb trash\u00ebguar ndaj elementit huazim, i cili n\u00eb shqipen, sikund\u00ebr dihet, ia kalon atij t\u00eb parit…\u201d dhe po aty, por pak m\u00eb tej rishkruan: \u201cN\u00eb historin\u00eb e fjal\u00ebve t\u00eb shqipes, si nj\u00eb gjuh\u00eb q\u00eb dihet se \u00ebsht\u00eb e pasur me huzaime…\u201d. Dhe si\u00e7 e pam\u00eb n\u00eb shembujt p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt soll\u00ebm edhe etimologjit\u00eb e \u00c7abejit dhe t\u00eb autorit t\u00eb k\u00ebtij shkrimi (por dhe \u00e7dokush q\u00eb do t\u00eb lexoj\u00eb t\u00eb plota etimologjit\u00eb e \u00c7abejit), cilido kupton se \u00c7abeji ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pun\u00eb kolosale p\u00ebr ta quajtur fjal\u00ebn e shqipes t\u00eb huazuar, pothuajse se ky ka qen\u00eb synimi i tij final i t\u00ebr\u00eb studimeve t\u00eb tij dhe parimi baz\u00eb ku \u00ebsht\u00eb mb\u00ebshtetur. Puna e tij \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shtremb\u00ebrim i madh e i q\u00ebllimsh\u00ebm i etimologjis\u00eb s\u00eb leksikut t\u00eb shqipes dhe ai e pranon disi k\u00ebt\u00eb kur thot\u00eb: \u201cPas mendimit ton\u00eb, ku piqemi me disa drejtime t\u00eb caktuara t\u00eb k\u00ebrkimit shkencor, q\u00ebllimi kryesor e p\u00ebrfundimtar i etimologjis\u00eb nuk duhet t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb n\u00eb t\u00eb gjeturit e burimit t\u00eb fundit t\u00eb nj\u00eb fjale\u201d. N\u00eb k\u00ebt\u00eb th\u00ebnie t\u00eb tij ai duket se pranon se n\u00eb studimet e tij s\u2019ka b\u00ebr\u00eb etimologji, pasi po t\u00eb krahasohet kjo th\u00ebnie e tij me objektin e etimologjis\u00eb si shkenc\u00eb, kuptohet q\u00eb \u00c7abeji ka devijuar jo pak. Bile, ai guxon shum\u00eb dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht rrezikon t\u00eb dekonspiroj\u00eb vetveten kur n\u00eb th\u00ebnien e m\u00ebsip\u00ebrme t\u00eb shk\u00ebpusim: \u201cq\u00ebllimi kryesor e p\u00ebrfundimtar i etimologjis\u00eb nuk duhet t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb n\u00eb t\u00eb gjeturin e burimit t\u00eb fundit t\u00eb nj\u00eb fjale\u201d. Kjo \u00ebsht\u00eb, si duket, edhe arsyeja pse ai nuk i p\u00ebrmbahet morfologjis\u00eb s\u00eb fjal\u00ebs p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb etimologji. \u00c7do fjal\u00eb e shqipes ndahet n\u00eb nj\u00eb a m\u00eb shum\u00eb morfema, t\u00eb cilat kan\u00eb kuptime t\u00eb m\u00ebvet\u00ebsishme t\u00eb ndryshme, por n\u00eb bashk\u00eblidhjen e tyre n\u00ebp\u00ebrmjet p\u00ebrngjitjes n\u00eb nj\u00eb fjal\u00eb ato n\u00ebn rrethanat e konteksit mjedisor morfemor krijojn\u00eb nj\u00eb koncept t\u00eb ri, q\u00eb sh\u00ebmb\u00ebllen nj\u00eb realitet dhe k\u00ebsisoj e em\u00ebrton at\u00eb.
\nPik\u00ebrisht, \u00c7abeji i \u00ebsht\u00eb shmangur me dashje k\u00ebsaj ligj\u00ebsie morfologjike, q\u00eb t\u00eb \u00e7on medoemos n\u00eb etimologji t\u00eb drejt\u00eb. Krahasimi i fjal\u00ebs \u201den blok\u201d si koncept dhe pa e ndar\u00eb n\u00eb morfema si\u00e7 ka b\u00ebr\u00eb \u00c7abeji, nuk t\u00eb \u00e7on p\u00ebrgjith\u00ebsisht n\u00eb etimologji.
\nKonsekuenca n\u00eb rigorozitetin e \u00c7abejit p\u00ebr t\u00eb injoruar morfologjin\u00eb e fjal\u00ebs shqipe n\u00eb shpjegimet p\u00ebr prejardhjen e saj, tregon vendosm\u00ebrin\u00eb e tij p\u00ebr ta denigruar n\u00eb maksimum gjuh\u00ebn shqipe. Dhe p\u00ebrkrah\u00ebsit dhe protektor\u00ebt e vepr\u00ebs s\u00eb tij n\u00eb dit\u00ebt e sotme, nuk b\u00ebjn\u00eb ndonj\u00eb gj\u00eb t\u00eb ndryshme nga ai. Ai, \u00c7abeji, n\u00eb mos qe dora e djatht\u00eb e djallit n\u00eb p\u00ebrpjekjen e madhe p\u00ebr g\u00ebrryerjen e shqipes do t\u00eb jet\u00eb sigurisht djalli vet\u00eb.
\nP\u00ebrkund\u00ebr rrym\u00ebs \u00e7abejane q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsohet perj gjuh\u00ebsis\u00eb zyrtare t\u00eb sotme shqiptare, ekziston nj\u00eb vep\u00ebr e vetme, e cila p\u00ebrmbys konceptet e vjetra klasike p\u00ebr gjuh\u00ebsin\u00eb dhe kjo \u00ebsht\u00eb vepra gjuh\u00ebsore dhe filozofike e Petro Zhejit \u201cShqipja dhe Sanskritishtja\u201d. Ky filozof dhe gjuh\u00ebtar i shquar i kombit shqiptar, i inspiruar nga idet\u00eb e rilindasve shqiptare dhe nga vizioni i tyre se \u201cnj\u00eb njohje e thell\u00eb e Shqipes do t\u00eb sillte me vete nj\u00eb revolucion n\u00eb shkenc\u00ebn e gjuh\u00ebsis\u00eb\u201d, arriti t\u00eb nxjerr\u00eb n\u00eb drit\u00eb dhe t\u00eb v\u00ebrtetoj\u00eb shkenc\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb pohim profetik t\u00eb rilindasve dhe t\u00eb realizoj\u00eb k\u00ebshtu profecin\u00eb e tyre n\u00eb vepr\u00ebn e vet. Zheji arrin t\u00eb qart\u00ebsoj\u00eb konkretisht fuqin\u00eb shpjeguese, \u201cgjithpranishm\u00ebrin\u00eb\u201d dhe efikasitetin e operator\u00ebve t\u00eb lir\u00eb t\u00eb shqipes n\u00eb motivimin e fjal\u00ebve t\u00eb huaja, n\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr, p\u00ebrkat\u00ebsisht t\u00eb sanskritishtes si gjuha m\u00eb e vjet\u00ebr indoeuropiane e dokumentuar, por edhe t\u00eb disa gjuh\u00ebve t\u00eb tjera, Zheji arrin t\u00eb na bind\u00eb se shqipja u jep mund\u00ebsi fjal\u00ebve t\u00eb t\u00eb gjitha gjuh\u00ebve t\u00eb bot\u00ebs t\u00eb pajtojn\u00eb n\u00eb vetvete form\u00ebn me brendin\u00eb q\u00eb gjer tani kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb konsideruara krejt t\u00eb shk\u00ebputura mes tyre e pa asnj\u00eb lidhje apo raport t\u00eb \u00e7far\u00ebdosh\u00ebm, p\u00ebrve\u00e7 atij t\u00eb konvencialitetit t\u00eb zbraz\u00ebt dhe t\u00eb rigjejn\u00eb k\u00ebshtu psen\u00eb e tyre, identitetin e tyre t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb e t\u00eb humbur.
\nZheji sjell ide t\u00eb reja n\u00eb gjuh\u00ebsi dhe nga frym\u00ebzimi prej tyre analizon nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh gjuh\u00ebsh t\u00eb huaja, t\u00eb vjetra dhe t\u00eb reja. Dhe n\u00ebp\u00ebrmjet analiz\u00ebs ai mb\u00ebrrin, si\u00e7 thot\u00eb vet\u00eb, te \u201cprania mbret\u00ebrore e shqipes n\u00eb ato t\u00eb gjitha, prime matter e saj e rob\u00ebruar, e burgosur dhe recetat e saj t\u00eb shkap\u00ebrdara nga t\u00eb kat\u00ebr an\u00ebt, n\u00eb t\u00ebr\u00eb Gjeografin\u00eb dhe Historin\u00eb e Bot\u00ebs\u201d. Dhe m\u00eb posht\u00eb shkruan: \u201cGjuha shqipe do t\u00eb ishte pra k\u00ebshtu, n\u00eb analiz\u00eb t\u00eb fundit, ajo Gjuh\u00eb e Par\u00eb (Lingua Primeva), ajo Gjuh\u00eb M\u00ebm\u00eb (Matter sprache) a s\u00eb paku e af\u00ebrmja e saj m\u00eb e ngusht\u00eb e m\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuese, nga cop\u00ebtimi i s\u00eb cil\u00ebs, si ai n\u00eb Sakrific\u00ebn e Madhe Kozmogonike t\u00eb nj\u00eb Qenieje Hyjnore, t\u00eb gjitha gjuh\u00ebt e tjera e t\u00eb ndryshme erdh\u00ebn e u nd\u00ebrtuan m\u00ebnjan\u00eb\u201d.<\/p>\n

N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb diametrit gjuh\u00ebsor t\u00eb shqipes, p\u00ebrkundruall \u00c7abejit, q\u00eb e paraqet shqipen si nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb huazuar n\u00eb shumic\u00ebn e saj, Zheji \u00ebsht\u00eb bind\u00ebs n\u00eb analizat e tij dhe arrin n\u00eb p\u00ebrfundimin se: \u201csistemi leksikor i gjuh\u00ebs shqipe \u00ebsht\u00eb m\u00eb i gjer\u00eb nga ai i gjuh\u00ebs sanskritishte, e pra ai e p\u00ebrfshin at\u00eb…\u201d dhe \u201csistemi i gjuh\u00ebs sanskritishte \u00ebsht\u00eb nj\u00eb n\u00ebnbashk\u00ebsi e bashk\u00ebsis\u00eb s\u00eb sistemit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe\u201d.
\nPor, gjith\u00ebsesi, edhe pse Zheji \u00ebsht\u00eb i vetmi filozof i p\u00ebrmasave bot\u00ebrore i formuar brenda kufijve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, vepra e tij e botuar n\u00eb vendin ton\u00eb duket sikur \u00ebsht\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn kozmike dhe asnj\u00eb kopje e saj nuk ka r\u00ebn\u00eb n\u00eb duart e gjuh\u00ebtar\u00ebve shqiptar\u00eb. T\u00eb gjith\u00eb ata gjuh\u00ebtar\u00eb, me t\u00eb cil\u00ebt kam pasur rastin t\u00eb bisedoj p\u00ebr \u00e7\u00ebshtje gjuh\u00ebsore, kur i kam pyetur \u00e7\u2019mendim kan\u00eb p\u00ebr vepr\u00ebn e Zhejit \u201cShqipja dhe sanskritishtja\u201d, m\u00eb p\u00ebrgjigjen ftoht\u00eb se \u201cnuk kan\u00eb patur rastin ta lexojn\u00eb\u201d. Pothuaj askush nuk guxon t\u00eb shkruaj\u00eb di\u00e7ka p\u00ebr t\u00eb. Vepra e Zhejit \u00ebsht\u00eb sa shkencore, aq edhe ndri\u00e7uese dhe qoft\u00eb edhe sikur t\u00eb diskutohej p\u00ebr t\u00eb (dhe jo m\u00eb t\u00eb futej n\u00eb programet shkollore), ajo do t\u00eb shkaktonte rr\u00ebzimin e plot\u00eb t\u00eb morfologjis\u00eb s\u00eb shqipes s\u00eb sotme zyrtare dhe krejt\u00ebsisht studimet etimologjike t\u00eb \u00c7abejit (vepr\u00ebn p\u00ebrkat\u00ebse), si dhe e gjith\u00eb gjuh\u00ebsia e sotme shqipe duhej par\u00eb n\u00eb prizmin e k\u00ebsaj vepre. T\u00eb gjith\u00eb e kuptojn\u00eb q\u00eb Zheji ka t\u00eb drejt\u00eb. T\u00eb gjith\u00eb heshtin t\u00eb bashkuar n\u00eb heshtjen e tyre t\u00eb madhe, t\u00eb q\u00ebllimshme e t\u00eb frikshme. Jo pa kast Zheji q\u00eb n\u00eb paragrafin e par\u00eb n\u00eb vepr\u00ebn e tij i referohet \u00c7abejit, kur flet p\u00ebr lasht\u00ebsin\u00eb gjuh\u00ebs shqipe e thot\u00eb: \u201cE. \u00c7abeji e sintetizon qart\u00eb k\u00ebt\u00eb kur thot\u00eb: \u201cpo t\u2019i hedhim nj\u00eb v\u00ebshtrim historis\u00eb s\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, dy gj\u00ebra t\u00eb kund\u00ebrta na bien n\u00eb sy n\u00eb k\u00ebt\u00eb l\u00ebm\u00eb; n\u00eb nj\u00eb an\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb e d\u00ebshmuar me shkrim mjaft von\u00eb, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr nj\u00eb popull i lasht\u00eb, autokton n\u00eb k\u00ebto vise t\u00eb Ballkanit, q\u00eb n\u00eb koh\u00ebt e mug\u00ebta t\u00eb prehistoris\u00eb\u201d\u201d.* Por, n\u00eb paragrafin e tret\u00eb ai, pa e p\u00ebrmendur, i drejtohet p\u00ebrkat\u00ebsisht atij (sepse vet\u00ebm \u00c7abeji ka botuar studime etimologjike t\u00eb shqipes) kur shkruan: \u201cPor, prap\u00eb, n\u00eb mjaft studime rreth shqipes hasim edhe nj\u00eb kontradikt\u00eb t\u00eb \u00e7uditshme: disa studiues e quajn\u00eb at\u00eb si nj\u00eb gjuh\u00eb shum\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr, kur vjen puna p\u00ebr ta shpjeguar etimologjikisht, e trajtojn\u00eb si nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb re, e madje fort t\u00eb re, sikur t\u00eb harronin \u00e7\u2019kishin th\u00ebn\u00eb m\u00eb par\u00eb, duke shkelur k\u00ebshtu, mbi nj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb sot sa vjen e b\u00ebhet m\u00eb e dukshme\u201d.
\nPik\u00ebrisht, p\u00ebr etimologjin\u00eb e \u00c7abejit e ka fjal\u00ebn Zheji, i cili sipas tij ka \u201cshkelur mbi nj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb madhe\u201d, por nuk ia p\u00ebrmben emrin p\u00ebr etik\u00eb.
\nShpesh autori i k\u00ebtij shkrimi p\u00ebrmend, kur i referohet \u00c7abejit terma si \u201cshkomb\u00ebtarizues i fjal\u00ebs shqipe\u201d dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb dhe t\u00eb tilla shprehje t\u00eb k\u00ebsaj natyre mund t\u00eb akuzohet se nuk ruan normat e etik\u00ebs. Por, le t\u00eb mendoj\u00eb \u00e7do kush se shqipes, k\u00ebsaj gjuhe mij\u00ebravje\u00e7are, q\u00eb leksikun e saj e kan\u00eb krijuar, formuar e latuar qindra milion\u00eb shqipfol\u00ebs q\u00eb nga prehistoria e saj, t\u2019i pres\u00ebsh nj\u00eb fjal\u00eb e mijra t\u00eb tjera t\u2019ia quash t\u00eb huaja padrejt\u00ebsisht, mund t\u00eb flitet p\u00ebr etik\u00eb? A \u00ebsht\u00eb etike t\u00eb djeg\u00ebsh m\u00eb shum\u00eb se gjysm\u00ebn e pyllit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, si\u00e7 b\u00ebn \u00c7abeji dhe t\u00eb jesh kaq etik ndaj tij? A nuk quhet \u00e7do njeri q\u00eb ve zjarre, zjarrv\u00ebn\u00ebs? Dihet q\u00eb nj\u00eb pyll mund t\u00eb shkat\u00ebrrohet o nga zjarri o nga s\u00ebpata. \u00c7abeji i ka p\u00ebrdorur t\u00eb dyja. Ai e ka rralluar aq shum\u00eb pyllin e shqipes sa ai s\u2019mund t\u00eb quhet m\u00eb i till\u00eb. Shpyll\u00ebzimi i shqipes si gjuh\u00eb duket se ec normalisht me parrull\u00ebn e shokut t\u00eb tij t\u00eb bangave, diktatorit Hoxha: \u201ct\u00eb shpyll\u00ebzojm\u00eb malet dhe kodrat e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d. Por, nd\u00ebrsa ky i fundit \u00ebsht\u00eb rr\u00ebzuar simbolikisht, zjarrv\u00ebn\u00ebsi i gjuh\u00ebs shqipe, \u00c7abeji vazhdon t\u00eb nderohet e dekorohet, nd\u00ebrsa filozofi dhe gjuh\u00ebtari m\u00eb i madh i t\u00eb gjitha koh\u00ebrave, q\u00eb e fut shqipen n\u00eb rrug\u00ebn e v\u00ebrtet\u00eb shkencore dhe e vendos si gjuha e par\u00eb indoeuropiane dhe (n\u00eb baz\u00eb t\u00eb filozofis\u00eb s\u00eb tij), mbase edhe t\u00eb p\u00ebrbotshme, lihet n\u00eb hije e heshtje.<\/p>\n

*P. Zheji, \u201cShqipja dhe Sanskritishtja\u201d, pjesa e par\u00eb, botimi i dyt\u00eb. Tiran\u00eb 2005, fq. 19
\n** p. Zheji. Po aty. F. 20
\nPor, Zheji, ky kollos i pakrahasuesh\u00ebm i filozofis\u00eb dhe shkenc\u00ebs s\u00eb v\u00ebrtet\u00eb gjuh\u00ebsore, duket se \u00ebsht\u00eb i vet\u00ebdijsh\u00ebm p\u00ebr realitetin q\u00eb e rrethon. Ai \u00ebsht\u00eb sa madh\u00ebshtor, po aq dhe modest. Ja si shkruan p\u00ebr mosvler\u00ebsimin e pun\u00ebs s\u00eb tij: \u201cPo kush pyet? E reja e \u00e7an rrug\u00ebn p\u00ebrpara me mundim e tragjikisht, kjo dihet. Sidoqoft\u00eb, mes t\u00eb gjitha k\u00ebtyre lodhjeve t\u00eb shp\u00ebrblyera kaq keq, t\u00eb vler\u00ebsuara pak e aspak t\u00eb inkurajuara e madje t\u00eb para v\u00ebng\u00ebr nga vet\u00eb v\u00ebllez\u00ebrit e tu, t\u00eb ngush\u00ebllon mendimi q\u00eb Rilindasit tan\u00eb paraprijn\u00eb, duke treguar udh\u00ebn, me rrezatimin e tyre profetik n\u00eb k\u00ebt\u00eb rrug\u00ebtim t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb e t\u00eb vetmuar. Miratimi i tyre \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebz\u00ebsh\u00ebm: De Rada, Bilota edhe para tyre shum\u00eb \u201carb\u00ebresh\u00eb\u201d t\u00eb shquar e t\u00eb m\u00ebdhenj (t\u00eb l\u00ebn\u00eb m\u00ebnjan\u00eb e t\u00eb harruar me q\u00ebllim), Vaso Pasha, Sami Frash\u00ebri, Naim Frash\u00ebri … dhe n\u00eb gjurm\u00ebt e tyre, e m\u00eb af\u00ebr nesh, ai patriot i zjarrt\u00eb e kok\u00ebkrisur, ai bel esprit par exellence si\u00e7 qe Konica, t\u00eb gjith\u00eb, t\u00eb gjith\u00eb pohojn\u00eb n\u00eb kor t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb: primordialitetin absolut t\u00eb gjuh\u00ebs son\u00eb. E duke qen\u00eb t\u00eb gjith\u00eb burra me nj\u00eb ndershm\u00ebri t\u00eb sprovuar dhe me nj\u00eb kultur\u00eb t\u00eb thell\u00eb dhe universale, nuk mund t\u00eb akuzohen n\u00eb asnj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb as p\u00ebr mashtrim e as p\u00ebr injoranc\u00eb, megjith\u00ebse \u201cdikush\u201d e ka b\u00ebr\u00eb edhe nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb…\u201d.
\nE gjith\u00eb vepra e Petro Zhejit, p\u00ebrve\u00e7 karakterit shkencor e filozofik, mund t\u00eb vihet re se \u00ebsht\u00eb n\u00eb t\u00ebr\u00ebsin\u00eb e saj nj\u00eb shenjt\u00ebrim i merituar i gjuh\u00ebs shqipe, e cila nga gjuh\u00eb e \u201cmallkuar\u201d dhe q\u00eb duhej zhdukur p\u00ebr ata q\u00eb donin t\u00eb zhduknin apo asimilonin kombin q\u00eb e fliste dhe nj\u00eb \u201cgjuh\u00eb e err\u00ebt dhe e huzauar\u201d p\u00ebr do syresh q\u00eb b\u00ebn\u00eb dhe b\u00ebjn\u00eb komand\u00eb mbi t\u00eb ende, b\u00ebhet tashm\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb qart\u00eb e t\u00eb pakontestueshme, q\u00eb nga koha q\u00eb kjo vep\u00ebr ka dal\u00eb prej botimit, nj\u00eb gjuh\u00eb primordiale, nj\u00eb gjuh\u00eb q\u00eb ka dh\u00ebn\u00eb e ka dh\u00ebn\u00eb p\u00ebr t\u2019u form\u00ebzuar shum\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera. Vet\u00eb Zheji \u00ebsht\u00eb Shenjtori i Madh, q\u00eb i p\u00ebrkushtoi gjith\u00eb jet\u00ebn e vet shenjt\u00ebrimit t\u00eb gjuh\u00ebs ton\u00eb. Rilindasit mund t\u00eb quhen t\u00eb kompletuar vet\u00ebm me figur\u00ebn e tij kaq t\u00eb madhe. N\u00ebse Rilindasit i hap\u00ebn rrug\u00ebn e p\u00ebrparimit kombit ton\u00eb duke i dh\u00ebn\u00eb drit\u00ebn e munguar, Zheji k\u00ebsaj drite i dha shk\u00eblqim, n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb q\u00eb t\u00eb tjer\u00ebt mundohen t\u2019ja venitin deri sa ndonj\u00eb er\u00eb e ndonj\u00eb kohe jo e favorshme p\u00ebr kombin ton\u00eb t\u2019ia fik\u00eb fare at\u00eb. Ai, Zheji, \u00ebsht\u00eb Humb\u00ebsi i Madh i ndodhur midis dy epokave asaj t\u00eb Rilindjes dhe asaj q\u00eb ai vet\u00eb i paraprin me vepr\u00ebn e tij. Ai \u00ebsht\u00eb Qiriri i madh q\u00eb po digjet, jo duke u mpakur n\u00eb syt\u00eb e atyre q\u00eb e kuptojn\u00eb.
\n*P. Zheji, \u201cShqipja dhe Sanskritishtja\u201d, pjesa e par\u00eb, botimi i dyt\u00eb. Tiran\u00eb 2005, fq. 141
\nMe vepr\u00ebn e tij ai ka vendosur pragun e madh, q\u00eb do ndaloj\u00eb shp\u00ebrfytyrimin e m\u00ebtejsh\u00ebm t\u00eb gjuh\u00ebs s\u00eb tij. Heshtja ndaj tij nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm heshtje, ajo \u00ebsht\u00eb m\u00eb s\u00eb shumti shprehje e frik\u00ebs nga e v\u00ebrteta. Ata q\u00eb s\u2019kan\u00eb rreshtur s\u00eb anatemuar Rilindasit si \u201cromantik\u00eb\u201d dhe \u201cjo shkencor\u00eb\u201d, tashm\u00eb, pas daljes s\u00eb vepr\u00ebs s\u00eb Zhejit \u201cShqipja dhe Sanskritishtja\u201d, e cila \u00ebsht\u00eb e mb\u00ebshtetur fort n\u00eb idet\u00eb e fuqishme t\u00eb Rilindasve dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht v\u00ebrtetimi i plot\u00eb i profecis\u00eb s\u00eb tyre p\u00ebr primordalitetin e shqipes, e kan\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb, n\u00eb mos t\u00eb pamundur t\u00eb rishprehen si n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn. Tashm\u00eb ata do t\u00eb ken\u00eb probleme me veten.
\nVepra n\u00eb fjal\u00eb e Zhejit fut n\u00eb gjuh\u00ebsin\u00eb shqiptare ide t\u00eb reja si simbolin, q\u00eb \u00ebsht\u00eb sipas tij nj\u00eb reduktim i gllos\u00ebs. Po ashtu, ai na tregon se fjal\u00ebt kan\u00eb lidhje mitike mes tyre dhe hedh drit\u00eb mbi iden\u00eb e tij se Gjuha referon te Qendra. \u00cbsht\u00eb i pari q\u00eb fut n\u00eb etimologjin\u00eb e shqipes pro\u00e7esin e motivimit. P\u00ebr t\u00eb, kuptimet e ndryshme t\u00eb fjal\u00ebs polisemike kan\u00eb mes tyre lidhje t\u00eb thella mitike dhe q\u00eb etimologjia e \u00c7abejit as q\u00eb u p\u00ebrpoq, qoft\u00eb dhe nj\u00ebher\u00eb t\u00eb vetme, t\u2019i marr\u00eb n\u00eb konsiderat\u00eb.<\/p>\n

Ekuacionet simbolike t\u00eb algoritmit q\u00eb lejojn\u00eb nd\u00ebr t\u00eb tjera t\u00eb justifikojn\u00eb (motivojn\u00eb) edhe kuptimet e dyta, t\u00eb treta … t\u00eb s\u00eb nj\u00ebj\u00ebs fjal\u00eb, d.m.th. polisemin\u00eb e saj, nj\u00eb prurje e madhe filozofiko-gjuh\u00ebsore jo vet\u00ebm p\u00ebr shqipen. Zheji \u00ebsht\u00eb gjithashtu i pari, q\u00eb flet p\u00ebr operator\u00ebt e lir\u00eb t\u00eb shqipes, pavar\u00ebsisht se n\u00eb k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr nuk ka si q\u00ebllim q\u00eb t\u00eb sjell\u00eb t\u00eb plot\u00eb gjith\u00eb k\u00ebta t\u00eb fundit.
\nZheji duke u mb\u00ebshtetur fort n\u00eb idet\u00eb e tij (si ajo q\u00eb Gjuha referon te Qendra), arrin t\u00eb gjej\u00eb lidhje llogjike midis shqipes dhe kinez\u00e7es si nj\u00eb gjuh\u00eb joindoeuropiane. Shembujt q\u00eb sjell ai t\u00eb japin dor\u00eb t\u00eb besosh n\u00eb teorin\u00eb e tij, kur sheh konkordancat dhe p\u00ebrkimet si kuptimore dhe nd\u00ebrtimore (morfemore) t\u00eb shum\u00eb fjal\u00ebve t\u00eb shqipes dhe kinez\u00e7es. Ai sjell dhe nj\u00eb s\u00ebr\u00eb shembujsh t\u00eb tjer\u00eb n\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb teoris\u00eb s\u00eb tij p\u00ebr p\u00ebrmbajtjen e miteve kozmogonike n\u00eb Gjuh\u00eb. Dhe llogjikisht ai arrin t\u00eb nxjerr\u00eb konkluzionin se: \u201cK\u00ebshtu Gjuha me polisemantizmin e fjal\u00ebve t\u00eb saj ruan t\u00eb paprekur n\u00eb shekuj nj\u00eb thesar t\u00eb pa\u00e7muar informacioni filozofik e shkencor, gj\u00eb p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn duhet t\u2019ia dim\u00eb p\u00ebr nder…\u201d*
\nDuke dashur t\u2019i jap nj\u00eb mbyllje refrimit ndaj Zhejit, do t\u00eb m\u00eb duhet t\u00eb citoj nj\u00eb paragraf nga vepra e tij \u201cShqipja dhe Sanskritishtja\u201d n\u00eb t\u00eb cilin, i bindur nga gjith\u00eb puna e tij studimore, q\u00eb i ka kushtuar gjith\u00eb jet\u00ebn e tij, arrin t\u00eb jet\u00eb i qart\u00eb deri n\u00eb kufijt\u00eb ekstrem\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj fjale, kur n\u00eb lidhje me prejardhjen dhe etimologjin\u00eb e shqipes shkruan: \u201cMegjithat\u00eb, rezultatet e Mejerit, t\u00eb arritura duke e kapur gjuh\u00ebn shqipe nga deg\u00ebt e jo nga trungu kan\u00eb ndikuar n\u00eb mjaft studiues, derisa shqipja t\u00eb p\u00ebrfytyrohet si nj\u00eb borxhlesh\u00eb e madhe, q\u00eb di vet\u00ebm t\u00eb marr\u00eb hua. Nga nj\u00ebra an\u00eb, pranohet haptas se ajo ka lidhje me gjuh\u00ebt e disa popujve q\u00eb sot ndodhen n\u00eb skajet m\u00eb t\u00eb larg\u00ebta t\u00eb rruzullit, ose q\u00eb jan\u00eb zhdukur-kelt\u00ebt, latin\u00ebt, helen\u00ebt, armen\u00ebt, etrusk\u00ebt, indian\u00ebt, balltikasit etj., gj\u00eb q\u00eb d\u00ebshmon p\u00ebr nj\u00eb lasht\u00ebsi shum\u00eb t\u00eb hershme, nga ana tj\u00ebt\u00ebr, ajo trajtohet si nj\u00eb gjuh\u00eb pa prehistori, si nj\u00eb gjuh\u00eb e ngjizur me huazime. Por, \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb gjesh nj\u00eb gjuh\u00eb tjet\u00ebr, q\u00eb t\u2019i ket\u00eb shqet\u00ebsuar p\u00ebr kaq shekuj me rradh\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt e ndrysh\u00ebm me konkordancat e saj me gjuh\u00eb nga m\u00eb t\u00eb vjetrat e n\u00eb hap\u00ebsira nga m\u00eb t\u00eb larg\u00ebtat. \u00cbsht\u00eb shum\u00eb sempliste ta shpjegosh nj\u00eb fenomen t\u00eb till\u00eb me huazime. Edhe k\u00ebtu, nuk duhet kapur nga deg\u00ebt, por nga trungu dhe trungu \u00ebsht\u00eb vet\u00eb lasht\u00ebsia e gjuh\u00ebs shqipe, karakteri i saj primordial. Duhet menduar pra ndryshe, dhe pik\u00ebrisht se k\u00ebto konkordanca nuk vijn\u00eb nga huazimet, por nga fakti se shqipja ruan m\u00eb mir\u00eb se shum\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera trajtat primordiale, q\u00eb ajo ndodhet n\u00eb qend\u00ebr dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb nuk huan, por jep hua, n\u00ebse duam patjet\u00ebr t\u00eb flasim p\u00ebr huazime, megjith\u00ebse koncepti i huazimit k\u00ebtu \u00ebsht\u00eb m\u00eb i pap\u00ebrshtatshmi\u201d.*
\nE par\u00eb edhe m\u00eb gjer\u00eb, vepra e Zhejit p\u00ebrve\u00e7 se \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vep\u00ebr e jasht\u00ebzakonshme filozofike dhe p\u00ebr shumic\u00ebn si di\u00e7ka e r\u00ebn\u00eb pa pritur prej qiellit dhe s\u2019ia din\u00eb vler\u00ebn, por ajo sh\u00ebrben dhe do t\u00eb sh\u00ebrbej\u00eb n\u00eb p\u00ebrjet\u00ebsi si nj\u00eb antidot, antitrup p\u00ebr ta mbrojtur shqipen n\u00eb jet\u00eb t\u00eb jet\u00ebve prej virus\u00ebve azamtik\u00eb t\u00eb prodhuar n\u00eb laborator\u00ebt e \u00c7abejit dhe t\u00eb pararend\u00ebsve t\u00eb tij si dhe t\u00eb dishepujve t\u00eb k\u00ebtij t\u00eb fundit, q\u00eb punojn\u00eb ende n\u00eb k\u00ebta laborator\u00eb dhe vazhdojn\u00eb akoma ta shtr\u00ebngojn\u00eb p\u00ebr gryke shqipen p\u00ebr ta l\u00ebn\u00eb pa frym\u00eb.<\/p>\n

*P. Zheji, \u201cShqipja dhe Sanskritishtja\u201d, pjesa e par\u00eb, botimi i dyt\u00eb. Tiran\u00eb 2005, fq 22<\/p>\n

Zheji, ky dijetar, filozof, erudit dhe gjuh\u00ebtar i madh q\u00eb harxhoi gjith\u00eb jet\u00ebn e tij p\u00ebr gjuh\u00ebn, duket sikur ka ardhur n\u00eb koh\u00ebn dhe vendin e gabuar. Ai ka lindur n\u00eb vendin ku N\u00ebn\u00eb Terez\u00ebs i ndalohej t\u00eb shkelte dhe At Gjergj Fisht\u00ebs ia hodh\u00ebn eshtrat n\u00eb Bun\u00eb. Ai lindi n\u00eb vendin, q\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb personalitetet e v\u00ebrteta t\u00eb k\u00ebtij kombi depersonalizoheshin n\u00eb em\u00ebr t\u00eb krijimit t\u00eb \u201cnjeriut t\u00eb ri\u201d pa fe, pa prona e pa personalitet. Por, dhe ajo koh\u00eb e err\u00ebt e kombit ton\u00eb, t\u00eb cilit i imponuan ideologjin\u00eb komuniste, kishte nevoj\u00eb p\u00ebr akademik\u00eb, p\u00ebr doktor-profesor\u00eb e specialist\u00eb, sepse \u201cnjeriu i ri\u201d nuk mund t\u00eb krijohej vetvetiu. Kjo gj\u00eb ishte nj\u00eb pro\u00e7es i t\u00ebr\u00eb. Tashm\u00eb, n\u00eb dukje, ai rregjim q\u00eb sundoi p\u00ebr gjys\u00ebm shekulli \u00ebsht\u00eb rr\u00ebzuar. Dita dhe data kur komunist\u00ebt pushtuan dhe filluan sundimin mbi Shqip\u00ebrin\u00eb \u00ebsht\u00eb dita dhe data kur filloi dhuna ndaj personaliteteve t\u00eb kombit. Ishte dita dhe data q\u00eb vulosi fatin e shum\u00eb shqiptar\u00ebve, q\u00eb mendonin ndryshe. At\u00eb q\u00eb pushtuesit e huaj s\u2019ia kishin b\u00ebr\u00eb p\u00ebr mij\u00ebra vjet k\u00ebtij populli, arrit\u00ebn t\u2019ia b\u00ebjn\u00eb pushtuesit (sundimtar\u00ebt) nga brenda. E k\u00ebta t\u00eb fundit arrit\u00ebn t\u2019i heqin pron\u00ebn, fen\u00eb, l\u00ebvizjen, t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u2019u shprehur etj., etj.
\nAshtu si pushtimi fashist ka nj\u00eb dat\u00eb n\u00eb histori, p\u00ebr shqiptar\u00ebt \u00ebsht\u00eb shtat\u00eb prilli, po ashtu edhe rregjimi diktatorial ka nj\u00eb dat\u00eb pushtimi: 29 n\u00ebntorin. Por n\u00eb vend q\u00eb kjo t\u00eb quhet dat\u00eb pushtimi, na serviret si dat\u00eb \u00e7lirimi. \u00c7lirim nga kush? Nga prona? Nga feja? Nga e drejta p\u00ebr t\u00eb folur? Kujt mund t\u2019ia urosh nj\u00eb \u00e7lirim t\u00eb till\u00eb? Ende ka njer\u00ebz sot q\u00eb e mbrojn\u00eb me fanatiz\u00ebm k\u00ebt\u00eb dat\u00eb dhe organizojn\u00eb edhe fest\u00eb, duke e quajtur \u201cnata e bardh\u00eb\u201d dit\u00ebn m\u00eb t\u00eb zez\u00eb p\u00ebr popullin e tyre, dit\u00ebn q\u00eb ky popull \u201cfitoi\u201d burgun komb\u00ebtar t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, duke jetuar brenda atdheut t\u00eb tij burg t\u00eb rrethuar me tela me gjemba e me ushtar\u00eb t\u00eb armatosur se mos dikush arratisej prej atdheut. Tashm\u00eb jan\u00eb po k\u00ebta njer\u00ebz, q\u00eb organizojn\u00eb \u201cnet\u00ebt e bardha\u201d, q\u00eb flasin p\u00ebr nj\u00eb \u201cRilindje t\u00eb Re Komb\u00ebtare\u201d. Por, ende s\u2019na kan\u00eb paraqitur nj\u00eb Rilindas t\u00eb Ri. Kemi aq shum\u00eb ekrane televizionesh, por vet\u00ebm fytyr\u00ebn e nj\u00eb rilindasi t\u00eb ri nuk po e shohim. Duket se dikush k\u00ebrkon t\u00eb krijoj\u00eb prap\u00eb \u201cnjeriun e ri\u201d me nj\u00eb form\u00eb a metamorfoz\u00eb t\u00eb re e p\u00ebr k\u00ebt\u00eb i duhet nj\u00eb ideologji e re dhe e ka gjetur te Rilindja e Re. Por, Rilindja pa rilindas, apo ku t\u00eb gjith\u00eb do jemi rilindas duket si lejfeniz\u00ebm. Zoti i ruajt dhe k\u00ebt\u00eb her\u00eb shqiptar\u00ebt!
\nE pik\u00ebrisht shum\u00eb nga ata doktor-profesor\u00eb q\u00eb i sh\u00ebrbyen me p\u00ebrkushtim m\u00ebnxyr\u00ebs ideologjike t\u00eb rregjimit komunist, tani marrin tituj akademik\u00eb dhe jan\u00eb n\u00eb hierarkin\u00eb e posteve shkencore e shoq\u00ebrore n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e sotme. Jan\u00eb po k\u00ebta, q\u00eb i b\u00ebjn\u00eb propozime p\u00ebr dekorime ndaj nj\u00ebri \u2013 tjetrit Presidentit t\u00eb Republik\u00ebs dhe ky i fundit, q\u00eb di ta b\u00ebj\u00eb mir\u00eb k\u00ebt\u00eb pun\u00eb, nuk e humb ansnj\u00ebher\u00eb rastin. Por, kurrkush nuk kujtohet, jo t\u00eb propozoj\u00eb p\u00ebr dekorim Petro Zhejin (q\u00eb dyshoj se do t\u00eb pranonte ndonj\u00eb dekorim nga dora q\u00eb dekoron k\u00eb t\u00eb mundet me apo pa merit\u00eb), por as edhe t\u00eb b\u00ebjn\u00eb nj\u00eb emision t\u00eb thjesht\u00eb televiziv apo dokumentar p\u00ebr t\u00eb si nj\u00eb nga figurat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb shqiptare e tejshqiptare t\u00eb koh\u00ebs q\u00eb jetojm\u00eb.
\nPor, meq\u00ebn\u00ebse b\u00ebjm\u00eb nj\u00eb krahasim midis personaliteteve, q\u00eb p\u00ebr nga ajo \u00e7ka sjellin n\u00eb albanologji e n\u00eb gjuh\u00ebsi jan\u00eb kaq t\u00eb ndrysh\u00ebm sa dhe krahasimi mund t\u00eb quhet i panatyrsh\u00ebm e kjo p\u00ebr faktin se nd\u00ebrsa \u00c7abeji nuk sjell kurrgj\u00eb t\u00eb re p\u00ebr etimologjin\u00eb, p\u00ebrndryshe Zheji \u00ebsht\u00eb gjith\u00eb prurje idesh t\u00eb reja dhe ekuacionesh gjuh\u00ebsore t\u00eb papara, q\u00eb nd\u00ebrthurin mes tyre si gjuh\u00ebn dhe filozofin\u00eb e si mitiken edhe shkencoren.
\nAutori i k\u00ebtij studimi do sjell\u00eb me an\u00eb t\u00eb nj\u00eb sprove tjet\u00ebr, q\u00eb fakton dhe nj\u00ebher\u00eb iden\u00eb e Zhejit p\u00ebr primordalitetin e shqipes dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht sh\u00ebrben si tregues dometh\u00ebn\u00ebs se m\u00ebnyra se si e ka trajtuar \u00c7abeji shqipen \u00ebsht\u00eb pak t\u00eb thuhet e pasakt\u00eb. Ashtu si Zheji e gjen konfirmimin e pun\u00ebs s\u00eb tij tek idet\u00eb e Rilindasve edhe autori i k\u00ebtij shkrimi e ka gjetur konfirmimin e pun\u00ebs s\u00eb tij shum\u00ebvje\u00e7are p\u00ebr vepr\u00ebn e tij t\u00eb pabotuar ende \u201cGreqishtja bij\u00eb e shqipes, gjuha sinonimike e saj\u201d, te vepra e Zhejit. P\u00ebr arsye t\u00eb ngusht\u00ebsis\u00eb q\u00eb t\u00eb lejon ky shkrim, po b\u00ebjm\u00eb paraqitjen e familjes s\u00eb fjal\u00ebve t\u00eb greqishtes q\u00eb jan\u00eb krijuar me prejardhje foljore prej foljes los (lu, luaj lo) t\u00eb shqipes.
\nPor, folja los (loz) e shqipes, p\u00ebrgjith\u00ebsisht n\u00eb fjal\u00ebt greke gjendet n\u00eb tre forma: los, ros, nos. Karakteristik\u00eb \u00ebsht\u00eb se p\u00ebr foljen los t\u00eb shqipes greqishtja i p\u00ebrgjigjet me foljen e saj pezo, por si\u00e7 duket kjo e fundit \u00ebsht\u00eb me dy rrokje (dysilavike) dhe nuk volit p\u00ebr krijimin e fjal\u00ebve t\u00eb p\u00ebrngjitura t\u00eb greqishtes dhe kjo e fundit p\u00ebr arsye ekonomike p\u00ebrdor p\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim foljen e shqipes monosilavike los. Duke qen\u00eb se fonemat l, r, n, jan\u00eb palatale, ato shpeshher\u00eb p\u00ebsojn\u00eb rotaciz\u00ebm r : l, l : r, n: r : l. Si te fjala greke adherfos, q\u00eb \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjt\u00eb me adhelfos, ku kemi rotaciz\u00ebm r : l. Po k\u00ebshtu, edhe n\u00eb shqip kemi rotacizmin n\u00eb gjuh\u00ebn e f\u00ebmij\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebt n\u00eb vend t\u00eb thon\u00eb rota (p\u00ebr rrot\u00ebn) thon\u00eb lota. Gjithashtu edhe rotacizmi r : n, q\u00eb e kemi n\u00eb dy dialektet e shqipes ran\u00eb: r\u00ebr\u00eb. Meq\u00ebn\u00ebse t\u00eb tre k\u00ebta tinguj krijohen pothuaj shum\u00eb af\u00ebr n\u00eb pozicionin e qiellz\u00ebs me gjuh\u00ebn e ngritur dhe jan\u00eb palatal\u00eb, ata prandaj shpesh p\u00ebrdoren n\u00eb vend t\u00eb nj\u00ebri \u2013 tjetrit si dhe p\u00ebr t\u00eb krijuar fjal\u00eb me identitet t\u00eb ri. Pra, k\u00ebshtu mund t\u00eb themi se n\u00eb fjal\u00ebt greke morfemat ros dhe nos, s\u2019jan\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7se folja los e shqipes. Kur p\u00ebr nos dhe ros n\u00eb fjal\u00ebt greke i z\u00ebvend\u00ebsojm\u00eb me los, at\u00ebher\u00eb fjala greke p\u00ebrfiton menj\u00ebher\u00eb etimologjin\u00eb e saj t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb dhe kuptimi i saj justifikohet. K\u00ebshtu fjal\u00ebt:<\/p>\n

Shqip Greqisht rotacizmi Greqisht me rotaciz\u00ebm Ndarje e fjal\u00ebs n\u00eb morfema greke Kuptimi i plot\u00eb etimologjia
\nI gjall\u00eb Zontanos l : n Zontalos Z\u00ebn + t\u00eb + los (\u00e7do gj\u00eb q\u00eb los vetvetiu \u00ebsht\u00eb gj\u00eb e gjall\u00eb)
\nI vdekur Nekros l : r Neklos Nuk-los (si duket \u00ebsht\u00eb antonim i fjal\u00ebs i gjall\u00eb (los) pra nuk los i vdekur
\nI mir\u00eb Kalos Ka \u2013 los ka kuptimin \u00ebsht\u00eb mir\u00eb pra ka \u2013 los =q\u00eb los si geg\u00ebrisht \u201cka shkoj\u201d
\nKoh\u00eb \u2013 koha Hronos l: r
\nk : h Klonos k\u2013 lon= q\u00eb lon (si\u00e7 dihet koha nuk ndalet kurr\u00eb, ajo l\u00ebviz, lon)
\nKoh\u00eb~a Qeros l : r Qelos Q\u00eb -los (i nj\u00ebji shpejgim si tek hronos. T\u00eb dy sinonimet v\u00ebrtetojn\u00eb nj\u00ebri – tjetrin)
\nL\u00ebng~u Igros l : r
\ng :gj Igjlos I :\u00eb = igros = \u00eb \u2013 gj\u00eb \u2013 los = \u00ebsht\u00eb gj\u00eb q\u00eb los. Kjo \u00ebsht\u00eb veti e t\u00eb gjitha l\u00ebngjeve.
\nI that\u00eb Kseros l : r
\nsk : ks Kselos \u2013 skelos Ske \u2013 los = ska \u2013 los = nuk \u00ebsht\u00eb i l\u00ebngsh\u00ebm = s\u2019ka l\u00ebng = i that\u00eb
\nEc! Para! (folje urdh\u00ebrore) Mpros l : r
\nb : p Mplos Me \u2013 ba \u2013 los ( m\u00eb p\u00ebrngjitje me + ba \u2013 mb \u2013 mp + los dhe jep urdh\u00ebroren mpros)
\nTjet\u00ebr Alos A \u2013 los = asht \u2013 los = asht ndryshuar \u00e7do ndryshim p\u00ebrb\u00ebn tjetr\u00ebsim)
\nPeng~u Omiros l : r Omilos O \u2013 mi \u2013 los (n\u00eb greqisht me = mos pra o \u2013 mi \u2013 los = o (\u00ebsht\u00eb) mi (mos ) \u2013los
\nMulli Milos Edhe k\u00ebtu \u00ebsht\u00eb folja los dhe kuptohet q\u00eb los rrota e mullirit
\nI \u00e7mendur Trelos Mur ose mun Tre \u2013 los = tru \u2013 los = trulozur si tek i trullos, i trullosur
\nI marr\u00eb, i \u00e7mendur Murlos Mur \u2013 los dmth ka marr \u2013 los = ka lojtur ka marr\u00eb (mur) t\u00eb losur nga trut\u00eb
\nLev\u00eb~a Losto Los \u2013 to = lost\u00eb, losta, loz\u00ebse
\nLev\u00eb Mohlos Mo \u2013 h \u2013 los me hy \u2013 los (dihet se leva hyn diku dhe los)
\nLolo Lolos Lo \u2013 los b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr lolon e mbretit dhe ka p\u00ebers\u00ebritjen dy her\u00eb los (lolos)
\nOr\u00eb~a Roloji Ro \u2013 loji (duket se ro \u00ebsht\u00eb shkurtimi i rrot\u00eb + loji q\u00eb tregon lojn\u00eb l\u00ebvizjen e akrepit)
\nBallon ~a Baloni Tek ballon b = mb \u2013 mba er (l) + lon kemi
\nr : l pra mba+er+lon jep mba el lon-ballon me r\u00ebnie t\u00eb m-s\u00eb (quhet dhe si fjal\u00eb fr\u00ebng\u00eb)
\nI ngusht\u00eb Stenos l : n Stelos St\u00eb \u2013 los = rri e shtr\u00ebnguar ose ngusht\u00eb (s\u2019t\u00eb los se \u00ebsht\u00eb ngusht\u00eb k\u00ebpuca)
\nNgeci, ndaloj Skalono Ska \u2013 lono = s \u2013 ka \u2013 lono (luaj) = s\u2019ka luaj = s\u2019l\u00ebviz = ngec
\nRob ~ i (luft\u00eb) Ehmalotos k : h Ekmalotos E \u2013 k \u2013 ma \u2013 lot = e \u2013 ka \u2013 mo (mos) lot, pra e ka n\u00eb ruajtje (mos lot), pra rob
\nCiklon Qiklonas Q \u2013 ik \u2013 lon \u2013 as dmth er\u00eb e fort\u00eb q\u00eb ik lon q\u00eb ik\u00ebn dhe lon (luan) gj\u00ebrat<\/p>\n

Si\u00e7 shihet nga tabela kollona 5 q\u00eb em\u00ebrtohet \u201cndarje n\u00eb morfema t\u00eb greqishtes\u201d \u00ebsht\u00eb bosh, sepse k\u00ebto fjal\u00eb nuk mund t\u00eb ndahen n\u00eb pjes\u00eb m\u00eb t\u00eb vogla, sepse nuk kan\u00eb kuptim t\u00eb m\u00ebvet\u00ebsish\u00ebm. Por, ato mund t\u00eb ndahen me ndihm\u00ebn e shqipes, sepse jan\u00eb krijuar nga morfemat e k\u00ebsaj e k\u00ebsisoj k\u00ebto fjal\u00eb mund t\u00eb quhen dhe sinonime t\u00eb fjal\u00ebve t\u00eb shqipes. Por, n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar pothuaj i gjith\u00eb leksiku i gjuh\u00ebs greke e k\u00ebshtu kjo gjuh\u00eb mund ta gjej\u00eb shpjegimin dhe etimologjin\u00eb e saj vet\u00ebm e vet\u00ebm n\u00ebp\u00ebrmjet shqipes. Pra, greqishtja nuk mund t\u00eb quhet m\u00eb gjuh\u00eb mistike, por nj\u00eb derivat i thjesh\u00eb i shqipes dhe nga gjuh\u00eb me \u201cstatus t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb\u201d kthehet n\u00eb gjuh\u00eb e prejardhur natyrsh\u00ebm prej shqipes. P\u00ebr arsye t\u00eb ekonomis\u00eb s\u00eb k\u00ebtij shkrimi dhe t\u00eb synimit t\u00eb tij k\u00ebtu, nuk po trajtojm\u00eb t\u00eb gjith\u00eb familjen prejfoljore t\u00eb foljes los (ros, nos, los) n\u00eb leksikun e greqishtes, por gjith\u00ebsesi po japim nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb saj m\u00eb posh\u00eb, q\u00eb \u00e7do kush q\u00eb di dhe greqisht dhe shqip mund ta ket\u00eb t\u00eb leht\u00eb t\u2019i shpjegoj\u00eb po t\u00eb ket\u00eb parasysh dhe tabel\u00ebn e m\u00ebsip\u00ebrme.
\nK\u00ebto fjal\u00eb jan\u00eb: pasalos, kapilos, bahulos, avolos, paktolos, paralilos, tholos, rolos, pilotos, velos, ovelos, dilos, kavlono, skarfalono, metalos, sfrigjilos, ipalozia, sigalos, nothros, ohiros, paqeros, psihros, idhros, oqiros, ekthros, olethros, kapnos, skinos etj.
\nMund t\u00eb themi me bindje t\u00eb plot\u00eb se v\u00ebshtir\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb etimologjin\u00eb e greqishtes dhe e shum\u00eb gjuh\u00ebve t\u00eb tjera, q\u00ebndron n\u00eb faktin se morfologjia e gjuh\u00ebs shqipe \u00ebsht\u00eb e shtremb\u00ebruar (k\u00ebshtu si e studiojn\u00eb sot) dhe kjo nuk ka lejuar q\u00eb t\u00eb b\u00ebhet edhe etimologjia e vet\u00eb shqipes dhe nd\u00ebrkoh\u00eb ajo q\u00eb quhet si \u201cetimologji e \u00c7abejit\u201d, vet\u00ebm etimologji s\u2019\u00ebsht\u00eb.
\nMjafton t\u00eb themi se foljet dhe parafjal\u00ebt e shqipes ose m\u00eb drejt\u00eb, morfemat e gjuh\u00ebs shqipe jan\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr krijimin e gjith\u00eb leksikut t\u00eb greqishtes, q\u00eb autori i k\u00ebtij studimi do paraqes\u00eb m\u00eb holl\u00ebsisht n\u00eb librin \u201cGreqishtja bij\u00eb e shqipes, gjuha sinonimike e saj\u201d.
\nPor, p\u00ebr t\u00eb shuar kureshtjen e lexuesit e p\u00ebr t\u2019i krijuar atij sadopak p\u00ebrshtypjen se nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm folja los (loz), por t\u00eb gjitha foljet e shqipes dhe se nuk b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr ndonj\u00eb rast\u00ebsi, q\u00eb autori e paraqet tin\u00ebz me q\u00ebllim krijimin e iluzioneve t\u00eb rreme, por se greqishtja \u00ebsht\u00eb pothuaj gjuh\u00eb e krijuar t\u00ebr\u00ebsisht prej shqipes, po sjellim dhe nj\u00eb grup fjal\u00ebsh t\u00eb krijuara me pjes\u00ebmarrjen e foljes kam n\u00eb trajt\u00ebn ka t\u00eb shqipes n\u00eb nj\u00eb mori t\u00eb madhe fjal\u00ebsh greke si dhe fjal\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj gjuhe q\u00eb fillojn\u00eb me shkronj\u00ebn (k).
\nKatharsis \u2013 pastroj. Kjo fjal\u00eb ka n\u00eb qend\u00ebr foljen e shqipes t\u2019harr si tek t\u2019harr sht\u00ebpin\u00eb, t\u2019harr avllin\u00eb, vreshtin etj. N\u00eb shqip folja harr e t\u2019harr p\u00ebrdoret ende. K\u00ebshtu fjal\u00ebformimi i greqishtes katharsis mund t\u00eb jepet mendihm\u00ebn e shqipes ka \u2013 t\u2019harr + sis (sufiks). K\u00ebshtu nj\u00eb grua gege thot\u00eb p\u00ebr jam duke pastruar sht\u00ebpin\u00eb: \u201cJam ka t\u2019harr shpin\u00eb\u201d dhe p\u00ebrngjitja ka dh\u00ebn\u00eb fjal\u00ebn greke ka + t\u2019harr \u2013 kathar + sis (sufiks).
\nKathekasta \u2013 mas ipe kathekasta \u2013 na tha \u00e7do gj\u00eb q\u00eb ishte \u2013 na tha (ka th\u00ebn k\u2019ashta) = ku the k\u2019asht (ast) = ka th\u00ebn at\u00eb ka asht (ka ast = kast)q\u00eb asht me gjith\u00eb holl\u00ebsit\u00eb.
\nKathreftis \u2013 pasqyr\u00eb \u2013 paskqyr\u00eb = kathreftis = ka \u2013 th \u2013 re \u2013 fti (vti \u2013 veti) = ka thy re (\u00e7ka vren) = ka thy = kthen \u2013 re (re = pamje) = ka \u2013 thy \u2013 re = kathre = kthe \u2013 re (kthe pamjen) = kqyr \u2013 pas = paskqyr = pasqyr\u00eb kuptimisht.
\nKalpi \u2013 kuti votimi. Kall + bi = kall shqip = fus dhe pi \u2013 bi = fus + bie \u2013 kall + bie dhe n\u00eb koh\u00ebt m\u00eb t\u00eb hershme votimi b\u00ebhej me disa kokrra, sfera t\u00eb cilat futeshin dhe b\u00ebnin zhurm\u00eb kur binin dhe kalpi dmeth kall + bi (pi) = votoj.
\nKamara \u2013 qemer, q\u00eb merr, n\u00eb shqip q\u00eb merr do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb nuk shkon drejt dmth devijon dhe kuptimi qemer dmth q\u00eb harkohet dhe r\u00ebndom themi q\u00eb merr hark dhe ngelet q\u00eb merr dhe p\u00ebrngjitja e tyre jep qemer e n\u00eb greqisht p\u00ebr shkak t\u00eb huazimit prej shqipes s\u00eb vjet\u00ebr (geg\u00ebrishtes) q\u00ebmer b\u00ebn: ka merr, ka marr dhe n\u00eb greqisht dha kamara.
\nKampos \u2013 kambos \u2013 fusha \u2013 kambos do t\u00eb thot\u00eb k\u2019a (q\u00eb asht) mbos (mbush). Dihet se fushat n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi jan\u00eb krijuar prej mbushjeve nga prurjet me aluvioneve t\u00eb lumenjve, p\u00ebrrenjve ose nga largimi i uj\u00ebrave apo \u00e7arja e k\u00ebnetave dhe liqeneve. K\u00ebshtu dhe n\u00eb shqip fush\u00eb vjen nga mbush\u00eb (fusha – mbusha) \u2013 a (asht) me r\u00ebnie t\u00eb m-s\u00eb fjala mbusha-a b\u00ebhet bush-a busha dhe me rotaciz\u00ebm t\u00eb b : f si dy buzore fjala busha u b\u00eb fusha. Gjith\u00ebsesi forma arkaike busha ruhet n\u00eb toponimin Bushat t\u00eb Shkodr\u00ebs, q\u00eb \u00ebsht\u00eb dhe fush\u00eb. Prej k\u00ebsaj etimologjie fjala e shqipes ka z\u00ebn\u00eb vend dhe n\u00eb gjuh\u00ebt latine. Kjo p\u00ebr arsye se vet\u00ebm shqipja mund ta motivoj\u00eb k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb.
\nKanakari \u2013 i p\u00ebrk\u00ebdhelur, q\u00eb e mbajm\u00eb me kujdes dhe gjithmon\u00eb pran\u00eb. Zakonisht thuhet kur \u00ebsht\u00eb bir i vet\u00ebm. Rrjedhimisht kuptimi kanakari mund t\u00eb ndahet ka an a ka ri (rri), q\u00eb n\u00eb shqipen e sotme merr kuptimin ka (q\u00eb asht) an (n\u00eb an\u00eb, pran\u00eb) ka ri (duke ndenjur, q\u00eb rri) pra kanakari dmth ai q\u00eb mbajm\u00eb pran\u00eb; kanakar \u2013 q\u00eb an ka rri dhe n\u00eb geg\u00ebrishten e sotme q\u00eb flitet n\u00eb Kosov\u00eb ka kuptimin e nj\u00eb fjalie t\u00eb plot\u00eb ka an a ka ri.
\nKarridhi \u2013 arr\u00eb, ka\u00e7k\u00eb. Kjo fjal\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb dy shpjegime prej shqipes.
\n1. Ka rrudha, ngaq\u00eb fruti i saj \u00ebsht\u00eb me rrudha si nga jasht\u00eb dhe nga brenda.
\n2. Fruti i saj ka kat\u00ebr ndarje (thelpinj) q\u00eb jan\u00eb t\u00eb lidhur n\u00eb qend\u00ebr dhe ky mund t\u00eb jet\u00eb dhe shpjegimi ka-ridhi (ka-lidhi) prej ka \u2013 lidh \u2013 a, ku kemi rotaciz\u00ebm r :l si tek fjala adherfos \u2013 adhelfos.
\nKatara \u2013 mallkim \u2013 prej shqipes ka ta ra ose n\u00eb geg\u00ebrishten e sotme ka t\u2019rant\u00eb! (e keqja).
\nKatarrahtis \u2013 katarakt \u2013 prej shqipes ka ta ra ose q\u00eb a (ka) tuj (ta) ra (me ran, n\u00eb r\u00ebnie).
\nKatastasi \u2013 gjendje \u2013 prej shqipes ka \u2013 tasht (tast) \u2013 asht (as) dmth ka tasht asht ose q\u00eb tashti \u00ebsht\u00eb.
\nKerea (qerea) \u2013 anten\u00eb. Si\u00e7 dihet q\u00eb t\u00eb kemi lidhje me radioval\u00eb duhet q\u00eb t\u00eb ekzistojn\u00eb dy antena, t\u00eb cilat medoemos duhet t\u00eb shohin nj\u00ebra \u2013 tjetr\u00ebn. Dhe t\u00eb fjala kerea (qerea) kemi foljen e shqipes re \u2013 (vre \u2013 vrej) e vure re? Pra qerea vjen prej q\u00eb \u2013 re (q\u00eb shihen m\u00eb nj\u00ebra \u2013 tjetr\u00ebn.
\nKerato (qerato) \u2013 bri. Brenda shqipes kjo fjal\u00eb \u00ebsht\u00eb e lidhur me foljet pri dhe vri dhe tek bri : vri (me vra) ku vri = b \u2013 ri (b\u00ebn ri (rreh). At\u00ebher\u00eb te fjala kerato kemi foljen rrah (ra), pra qerato vjen prej q\u00eb \u2013 ra \u2013 to ose q\u00eb \u2013 rrah (godet, vret) nd\u00ebrsa to \u00ebsht\u00eb sufiks i greqishtes.
\nKerdhos (qerdhos) \u2013 fitim, t\u00eb ardhura, prej shqipes q\u00eb erdh + os (sufiks grek) q\u00eb edhe dha qerdh.
\nKeri (qeri) \u2013 qiri \u00ebsht\u00eb krijuar si antonim p\u00ebr dy ndri\u00e7ues, q\u00eb p\u00ebrdornin njer\u00ebzit n\u00eb sht\u00ebpit\u00eb e tyre e kjo p\u00ebr shkak t\u00eb vendit ku i vendosnin. K\u00ebshtu lamba ose llamba (me vajguri) kishte n\u00eb krye nj\u00eb vrim\u00eb a filiqe p\u00ebr tu varur (mbajtur) e p\u00ebr rrjedhoj\u00eb lamba \u2013 la \u2013 mba \u2013het l\u00eb \u2013 la \u2013 mba dha llamba, nd\u00ebrsa qiri duket nga q\u00eb ai ulet, vendoset mbi tavolin\u00eb n\u00eb fundin e tij; q\u00eb-rri \u2013 qi-ri , qiri.
\nKinisi (qinisi). Prej shqipes q\u00eb nis (q\u00eb nisi) l\u00ebvizje (q\u00eb niset), duket q\u00eb \u00ebsht\u00eb krijuar prej dy fjal\u00ebve t\u00eb shqipes q\u00eb + nis.(shpesh, n\u00eb vend t\u00eb \u00eb-s\u00eb s\u00eb shqipes q\u00eb mungon n\u00eb alfabetin grek, b\u00ebhet p\u00ebrfaq\u00ebsimi isaj me i-n\u00eb prandaj q\u00eb nis b\u00ebhet qi-nis, qinisi.
\nKladhi \u2013 deg\u00eb (krah\u00ebt e pem\u00ebs) kra \u2013 kla + dhi (sufisk dhi) k\u00ebtu kemi rotaciz\u00ebm r : l.
\nKlidhi \u2013 \u00e7el\u00ebs, hap\u00ebs, dryn. Si\u00e7 dihet \u00e7do \u00e7el\u00ebs sh\u00ebrben p\u00ebr t\u00eb \u00e7elur (hapur) apo p\u00ebr t\u00eb mbyllur (lidhur) port\u00ebn ose di\u00e7ka tjet\u00ebr. Te kjo fjal\u00eb kemi foljen lidh t\u00eb shqipes me nj\u00eb (k) p\u00ebrpara, q\u00eb mund t\u00eb jet\u00eb n\u00eb kuptimin k + lidh (q\u00eb lidh) ose k (\u00e7) klidhi: \u00e7lidhi (\u00e7lidh\u00ebs, hap\u00ebs). Gjith\u00ebsesi \u00e7el\u00ebsi ka dy funksione at\u00eb lidh\u00ebs dhe at\u00eb \u00e7lidh\u00ebs (hap\u00ebs, \u00e7el\u00ebs). M\u00eb shqip nuk mund t\u00eb jet\u00eb.
\nKlosa \u2013 kllo\u00e7ka. P\u00ebr t\u00eb kuptuar etimologjin\u00eb e fjal\u00ebs greke duhet t\u00eb b\u00ebjm\u00eb m\u00eb par\u00eb at\u00eb t\u00eb shqipes. Kllo\u00e7ka e shqipes thuhet p\u00ebr at\u00eb pul\u00eb q\u00eb ngroh \u00e7ka b\u00ebr\u00eb (vez\u00ebt) dhe k\u00ebshtu ngroh \u00e7ka ka dh\u00ebn\u00eb groh \u2013 \u00e7ka me pastaj gr : kr : kl dhe ngroh\u00e7ka dha kllo\u00e7ka. Por ll-ja mudn t\u00eb jet\u00eb dhe bashkimi i ngroh \u2013 lo\u00e7ka, ku lo\u00e7kel, vjen prej i vo\u00e7k\u00ebl me metatez\u00eb i lo\u00e7k\u00ebl e k\u00ebshtu ngroh \u2013 ngro \u2013 gro \u2013 kro \u2013 klo + lo\u00e7k dha kllo\u00e7k\u00eb. Si duket klosa e greqishtes \u00ebsht\u00eb nj\u00eb trajt\u00eb e kllo\u00e7k\u00ebs s\u00eb shqipes.
\nKolumbitis \u2013 notar. Prej shqipes ko lu mbi t\u00eb (tis), q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb lu (luan) mbi t\u00eb (mbi uj\u00eb). Duket qart\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjal\u00eb e p\u00ebrngjitur e shqipes. N\u00eb shqip notar vjen dhe ajo nga folja lot (los), k\u00ebshtu not = lot (kemi rotaciz\u00ebm n : l). K\u00ebshtu notar mund t\u00eb ishte dhe lotar. Por te fjala greke folja lot (los) \u00ebsht\u00eb si n\u00eb trajt\u00ebn e geg\u00ebrishtes s\u00eb sotme lu ( me lujt, lu prej vendi!) q\u00eb mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb refleks arkaik i pellazgishtes q\u00eb geg\u00ebrishtja e ruan p\u00ebr mrekulli.
\nKremadala. N\u00eb greqisht \u00ebsht\u00eb n\u00eb kupimin e dikujt q\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb i lart\u00eb se t\u00eb tjer\u00ebt. Vet\u00eb ndarja e fjal\u00ebs n\u00eb morfema jep: kre \u2013 ma \u2013 dal \u2013 a. Si duket \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjali e plot\u00eb e geg\u00ebrishtes s\u00eb sotme (gj\u00eb q\u00eb n\u00eb shum\u00eb raste na krijon p\u00ebrshtypjen sikur greqishtja i ka marr\u00eb k\u00ebto fjal\u00eb direkt nga geg\u00ebrishtja, por n\u00eb fakt mund t\u00eb jet\u00eb se geg\u00ebrishtja si gjuh\u00eb e eg\u00ebr, n\u00eb kuptimin e vjet\u00ebr, e para, mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb refleks pothuaj i plot\u00eb i pellazgishtes, pasi n\u00eb greqisht gjejm\u00eb shum\u00eb geg\u00ebrisht). Dhe fjala kremadal mund t\u00eb sillet si krye m\u00eb e dal\u00eb (m\u00eb e dal\u00eb n\u00eb krye).
\nKremidhi \u2013 qep\u00eb, kre \u2013 mi \u2013 dhi, kre (kok\u00eb, kok\u00ebrr) \u2013 mi (m\u00eb) \u2013 dhi (dh\u00e9), pra kremidhi do t\u00eb thot\u00eb kok\u00ebrr m\u00eb dh\u00e9 (dheu).
\nKriari \u2013 dashi q\u00eb prin kopen\u00eb. Prej kry a rri. Meq\u00eb n\u00eb greqisht mungon fonema y e shqipes, p\u00ebr kry thuhet kri ose si n\u00eb t\u00eb folmen e Gjirokastr\u00ebs q\u00eb p\u00ebr krye thon\u00eb krie e k\u00ebshtu kriari do t\u00eb thot\u00eb kry a (asht) ri (rri), pa ai q\u00eb rri n\u00eb krye.
\nKripso \u2013 fsheh. Dhe k\u00ebtu na duhet t\u00eb sqarojm\u00eb se fjala fsheh vjen prej arkaikes s\u00eb shqipes psheh, q\u00eb p\u00ebrdoret ende sot n\u00eb gjuh\u00ebn e folur, pra, tek fjala psheh, p \u2013ja ka kuptimin mohues pa (jo) si tek fja\u00ebt i pabes\u00eb, i pafat etj. E k\u00ebshtu psheh ka kuptimin q\u00eb b\u00ebj + pa (jo) t\u00eb shikueshme di\u00e7ka, pra p \u2013 sheh (jo sheh) e k\u00ebsisoj shpjegohet edhe fjala greke kripso (fsheh), q\u00eb mund ta ndajm\u00eb n\u00eb kri \u2013 pso, ku kri = kry dhe pso = psho (pshoh). N\u00eb p\u00ebrfundim do t\u00eb thoshim se kemi p\u00ebrngjitjen kry \u2013 psho (kryej \u2013 pshehje) q\u00eb n\u00eb greqisht p\u00ebr munges\u00eb t\u00eb fonemave sh dhe y n\u00eb gjuh\u00ebn e shkruar dha krypshoh \u2013 kripso.
\nMeq\u00ebn\u00ebse \u00ebsht\u00eb e pamundur p\u00ebr t\u00eb sjell\u00eb k\u00ebtu etimologjin\u00eb e gjith\u00eb fjal\u00ebve q\u00eb fillojn\u00eb m\u00eb shkronj\u00ebn k (kapa) t\u00eb greqishtes, pasi ato jan\u00eb aq shum\u00eb sa do t\u00eb k\u00ebrkonin mbase nj\u00eb v\u00ebllim t\u00eb plot\u00eb, autori ka ve\u00e7uar pak m\u00eb shum\u00eb se 500 fjal\u00eb tem\u00eb t\u00eb greqishtes, q\u00eb fillojn\u00eb me k\u00ebt\u00eb shkronj\u00eb dhe q\u00eb etimologjia e tyre b\u00ebhet vet\u00ebm prej shqipes.
\nPor, duhet th\u00ebn\u00eb se k\u00ebto 500 fjal\u00eb-tem\u00eb jan\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr krijimin e disa mij\u00ebra fjal\u00ebve t\u00eb prejardhura prej tyre e q\u00eb mbushin konsideruesh\u00ebm leksikun e greqishtes. Por shpjegimi i fjal\u00ebve t\u00eb prejardhura nuk paraqet ndonj\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi dhe interes t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb.
\nDuhet ve\u00e7uar gjithashtu, se n\u00eb leksikun e greqishtes si dhe t\u00eb shum\u00eb gjuh\u00ebve indoeuropiane, prania e shqipes n\u00eb fjal\u00ebt q\u00eb fillojn\u00eb me shkronjat k, l, m, \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e dukshme dhe leht\u00ebsisht m\u00eb e perceptueshme p\u00ebr arsye se me k\u00ebto shkronja jan\u00eb t\u00eb lidhura foljet m\u00eb t\u00eb p\u00ebrdorshme n\u00eb gjuh\u00eb n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi, si folja los (lu), l\u00eb, ka (kam), si dhe parafjal\u00ebt dhe lidh\u00ebzat ku, la (lart), m\u00eb , me dhe duke qen\u00eb se k\u00ebto folje jan\u00eb nj\u00ebrrok\u00ebshe (nj\u00eb silavike) n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, ato jan\u00eb huazuar si dhe t\u00eb tjerat folje nj\u00ebsilavike t\u00eb shqipes, n\u00eb shum\u00eb gjuh\u00eb p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb fjal\u00eb m\u00eb ekonomike (t\u00eb shkurtra), pasi po t\u00eb shoh\u00ebsh foljet p\u00ebrkat\u00ebse t\u00eb k\u00ebtyre gjuh\u00ebve, vihet re se ato jan\u00eb dy e m\u00eb shum\u00eb rrokshe dhe kjo nuk jep dor\u00eb p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb fjal\u00eb t\u00eb p\u00ebrngjitur dhe ekonomike (t\u00eb shkurt\u00ebr), munges\u00eb t\u00eb cil\u00ebn e plot\u00ebsojn\u00eb foljet e shqipes dhe parafjal\u00ebt a ndajfoljet e saj.
\nT\u00eb para dhe brenda shqipes, k\u00ebto folje, parafjal\u00eb dhe ndajfolje, kan\u00eb krijuar nj\u00eb grup t\u00eb madh fjal\u00ebsh, t\u00eb cilat shpjegohen etimologjikisht leht\u00ebsisht, por ngaq\u00eb p\u00ebrdoren n\u00eb shum\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera, her\u00eb \u2013 her\u00eb atyre q\u00eb s\u2019besojn\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe s\u2019u duken si fjal\u00eb t\u00eb saja. P.sh.: manastir, fjal\u00eb q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb p\u00ebr nj\u00eb nd\u00ebrtes\u00eb fetare e nd\u00ebrtuar zakonisht jasht\u00eb qendrave t\u00eb banuara e q\u00eb jepet prej shqipes leht\u00ebsisht m\u00eb \u2013 an \u2013 i \u2013 shtir, ku i shtir ka kuptimin i shyr\u00eb, i hedhur tutje. Po ashtu me ndajfoljen ku dhe foljen los \u00ebsht\u00eb krijuar fjala kolose, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb: nd\u00ebrtesa ku \u2013 o los \u2013 e dhe ngaq\u00eb sheshi i koloseut t\u00eb Rom\u00ebs shtrohej me r\u00ebr\u00eb (ran\u00eb), ky i fundit quhej arena (a \u2013 rena), pra asht \u2013 ran\u00eb (r\u00ebr\u00eb). Kjo \u201cnd\u00ebrhyrje\u201d kaq e fort\u00eb e shqipes n\u00eb k\u00ebt\u00eb grup fjal\u00ebsh q\u00eb fillon me k\u00ebto tre shkronja k, l, m, e ka detyruar \u00c7abejin dhe redaktor\u00ebt e botuesit e tij q\u00eb t\u00eb mos nxjerrin t\u00eb botuara studimet e tij etimologjike p\u00ebr k\u00ebto tre shkronja, q\u00eb jan\u00eb edhe n\u00eb mes t\u00eb alfabetit. K\u00ebshtu fjala kala, q\u00eb tregon nj\u00eb fortes\u00eb, q\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht n\u00eb Shqip\u00ebri nd\u00ebrtohej n\u00eb vende t\u00eb ngritura (t\u00eb larta) e zakonisht mbi zonat e banuara, justifikohet etimologjikisht me etimologjin\u00eb e thjesht\u00eb ka \u2013 la (q\u00eb asht \u2013 lart), ku rotacizmi k : q \u00ebsht\u00eb i shpesht\u00eb n\u00eb shqipe dhe ka shpreh q\u00eb a (asht). Po ashtu, fjala k\u00ebmba do t\u00eb jepej thjesht prej funksionit t\u00eb saj mbajt\u00ebs k\u00ebmba = q\u00eb \u2013 mba ose m\u00eb thjesht nga geg\u00ebrishtja ka \u2013 mba.<\/p>\n