{"id":272091,"date":"2022-07-18T14:46:19","date_gmt":"2022-07-18T12:46:19","guid":{"rendered":"https:\/\/zjarr.tv\/?p=272091"},"modified":"2022-07-18T14:46:19","modified_gmt":"2022-07-18T12:46:19","slug":"a-po-shkon-bota-drejte-katastrofes-ja-cfare-thone-faktet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/a-po-shkon-bota-drejte-katastrofes-ja-cfare-thone-faktet\/","title":{"rendered":"A po shkon bota drejt\u00eb katastrof\u00ebs? Ja cfar\u00eb thon\u00eb faktet"},"content":{"rendered":"<p>N\u00ebse mendoni se bota \u00ebsht\u00eb e d\u00ebnuar dhe gjith\u00e7ka po shkon drejt gremin\u00ebs, e keni gabim. Media priret t\u00eb p\u00ebrqendrohet n\u00eb ngjarje t\u00eb izoluara t\u00eb p\u00ebrditshme, duke i kushtuar m\u00eb pak v\u00ebmendje zhvillimeve t\u00eb ngadalta dhe m\u00eb t\u00eb gjera q\u00eb kan\u00eb riformuar bot\u00ebn n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn jetojm\u00eb.<\/p>\n<p>Kjo tenton t\u00eb jap\u00eb nj\u00eb pamje jo t\u00eb duhur t\u00eb gjendjes s\u00eb gj\u00ebrave. Le t\u00eb shohim disa nga treguesit m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb mir\u00ebqenies, sh\u00ebndetit dhe t&#8217;ju tregojm\u00eb se si gj\u00ebrat nuk jan\u00eb aq t\u00eb k\u00ebqija sa mund t\u00eb mendoni.<\/p>\n<p>Treguesit e mir\u00ebqenies tregojn\u00eb p\u00ebrparim<\/p>\n<p>N\u00eb shum\u00eb prej treguesve m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm q\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb mir\u00ebqenien ton\u00eb, njer\u00ebzimi po ec\u00ebn shum\u00eb m\u00eb mir\u00eb se kurr\u00eb m\u00eb par\u00eb.<\/p>\n<p>Vdekshm\u00ebria e f\u00ebmij\u00ebve, uria dhe varf\u00ebria jan\u00eb n\u00eb nivelet m\u00eb t\u00eb ul\u00ebta t\u00eb t\u00eb gjitha koh\u00ebrave dhe jet\u00ebgjat\u00ebsia \u00ebsht\u00eb n\u00eb nivelin m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb t\u00eb gjitha koh\u00ebrave.<\/p>\n<p>&#8220;Jan\u00eb b\u00ebr\u00eb hapa t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb rritjen e jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb dhe reduktimin e disa prej vras\u00ebsve t\u00eb zakonsh\u00ebm p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr vdekshm\u00ebrin\u00eb e f\u00ebmij\u00ebve dhe t\u00eb n\u00ebnave. Progres i madh \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb gjithashtu n\u00eb rritjen e aksesit n\u00eb uj\u00eb t\u00eb past\u00ebr dhe kanalizime, reduktimin e malaries, tuberkulozit, poliomielitit dhe p\u00ebrhapjes s\u00eb HIV\/AIDS&#8221;, thon\u00eb Kombet e Bashkuara.<\/p>\n<p>Vdekshm\u00ebria e f\u00ebmij\u00ebve \u00ebsht\u00eb n\u00eb nivelin m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt historik<\/p>\n<p>N\u00eb demografi, vdekshm\u00ebria e f\u00ebmij\u00ebve i referohet vdekjes s\u00eb f\u00ebmij\u00ebve n\u00ebn mosh\u00ebn pes\u00eb vje\u00e7. Dhe sot, vdekshm\u00ebria e f\u00ebmij\u00ebve \u00ebsht\u00eb m\u00eb e ul\u00ebta q\u00eb ka qen\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb m\u00eb pak se tre dekada, shifrat jan\u00eb p\u00ebrgjysmuar, nga 12.5 milion\u00eb n\u00eb 1990 n\u00eb 5.2 milion\u00eb n\u00eb 2019.<\/p>\n<p>&#8220;Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb arritje e madhe q\u00eb nuk duhet neglizhuar,&#8221; thon\u00eb autor\u00ebt e raportit t\u00eb Vdekshm\u00ebris\u00eb s\u00eb F\u00ebmij\u00ebve dhe Foshnjave n\u00eb Our World in Data.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Por ende 5.2 milion\u00eb f\u00ebmij\u00eb \u00e7do vit humbin jet\u00ebn. N\u00eb fakt, n\u00ebse i gjith\u00eb planeti do t\u00eb kishte t\u00eb nj\u00ebjtat norma t\u00eb vdekshm\u00ebris\u00eb s\u00eb f\u00ebmij\u00ebve si Bashkimi Evropian, vet\u00ebm 540,000 f\u00ebmij\u00eb do t\u00eb vdisnin.<\/p>\n<p>Lindja e f\u00ebmij\u00ebve \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e sigurt<\/p>\n<p>N\u00ebnat po i mbijetojn\u00eb lindjes s\u00eb f\u00ebmij\u00ebve me nj\u00eb rit\u00ebm shum\u00eb m\u00eb t\u00eb madh se sa ishin vet\u00ebm disa breza m\u00eb par\u00eb. N\u00eb vitin 2015, numri i grave q\u00eb vdiq\u00ebn gjat\u00eb lindjes s\u00eb nj\u00eb f\u00ebmije ishte 302,700.<\/p>\n<p>N\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb bot\u00ebs, rreziku \u00ebsht\u00eb m\u00eb pak se 1 p\u00ebr qind, dhe n\u00eb shumic\u00ebn e vendeve, \u00ebsht\u00eb edhe shum\u00eb n\u00ebn 0.1 p\u00ebr qind.<\/p>\n<p>Le ta krahasojm\u00eb at\u00eb me vitin 1800, kur n\u00eb Suedi dhe Finland\u00eb, gati 1 n\u00eb \u00e7do 100 gra vdiq gjat\u00eb lindjes. N\u00ebse ky skenar do t\u00eb ishte ende nj\u00eb realitet n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb globin, \u00e7do vit rreth 1.26 milion\u00eb t\u00eb porsalindur do t\u00eb kishin humbur n\u00ebn\u00ebn e tyre n\u00eb lindje.<\/p>\n<p>Jet\u00ebgjat\u00ebsia u dyfishua n\u00eb nj\u00eb shekull<\/p>\n<p>Jet\u00ebgjat\u00ebsia \u00ebsht\u00eb metrika kryesore p\u00ebr vler\u00ebsimin e sh\u00ebndetit t\u00eb popullsis\u00eb. na tregon mosh\u00ebn mesatare t\u00eb vdekjes n\u00eb nj\u00eb popullat\u00eb.<\/p>\n<p>Po varf\u00ebria?<\/p>\n<p>Ne e shikojm\u00eb varf\u00ebrin\u00eb si nj\u00eb tregues sh\u00ebndet\u00ebsor sepse varf\u00ebria \u00ebsht\u00eb shkaku kryesor i sh\u00ebndetit t\u00eb keq. T\u00eb dh\u00ebnat na tregojn\u00eb se aty ku ka munges\u00eb t\u00eb infrastruktur\u00ebs s\u00eb kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor falas dhe t\u00eb aksesueshme, shkalla e vdekshm\u00ebris\u00eb rritet.<\/p>\n<p>Por si mund ta vler\u00ebsojm\u00eb varf\u00ebrin\u00eb? Hulumtuesit thon\u00eb se shikimi i t\u00eb dh\u00ebnave nga 30 apo edhe 50 vjet m\u00eb par\u00eb nuk mjafton p\u00ebr t\u00eb kuptuar evolucionin e varf\u00ebris\u00eb n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn.<\/p>\n<p>Pra, ne duhet t\u00eb shohim rreth 200 vjet mbrapa kur kushtet e jetes\u00ebs ndryshuan v\u00ebrtet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb dramatike, &#8220;dhe at\u00ebher\u00eb b\u00ebhet shum\u00eb e qart\u00eb se bota nuk \u00ebsht\u00eb aspak statike&#8221;.<\/p>\n<p>P\u00ebr referenc\u00eb, Kombet e Bashkuara mat &#8220;varf\u00ebrin\u00eb ekstreme&#8221; si t\u00eb jetuarit me m\u00eb pak se 1.90 dollar\u00eb n\u00eb dit\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1820, vet\u00ebm nj\u00eb p\u00ebrqindje e vog\u00ebl e elit\u00ebs bot\u00ebrore g\u00ebzonte standarde t\u00eb larta jetese, nd\u00ebrsa pjesa tjet\u00ebr jetonte n\u00eb kushte q\u00eb sot do t\u00eb konsideroheshin varf\u00ebri ekstreme. Pas k\u00ebsaj, p\u00ebrqindja e njer\u00ebzve jasht\u00ebzakonisht t\u00eb varf\u00ebr ra vazhdimisht. N\u00eb vitin 2015, viti i fundit p\u00ebr t\u00eb cilin publikimi shkencor ka t\u00eb dh\u00ebna, pjesa e popullsis\u00eb s\u00eb bot\u00ebs n\u00eb varf\u00ebri ekstreme kishte r\u00ebn\u00eb n\u00ebn 10 p\u00ebr qind.<\/p>\n<p>Fatkeq\u00ebsit\u00eb natyrore po b\u00ebhen m\u00eb pak vdekjeprur\u00ebse<\/p>\n<p>Nd\u00ebrsa Evropa lufton me zjarret e furishme t\u00eb pyjeve pas nj\u00eb viti t\u00eb sh\u00ebnuar nga p\u00ebrmbytje t\u00eb r\u00ebnda, \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb t\u00eb ndihemi t\u00eb mbytur nga ngjarjet ekstreme t\u00eb motit q\u00eb shpalosen n\u00eb planetin ton\u00eb q\u00eb po ngrohet.<\/p>\n<p>Po n\u00eb lidhje me numrin e vdekjeve t\u00eb shkaktuara nga fatkeq\u00ebsit\u00eb natyrore?<\/p>\n<p>N\u00eb fillim deri n\u00eb mesin e shekullit t\u00eb 20-t\u00eb, numri vjetor i vdekjeve nga fatkeq\u00ebsit\u00eb ishte i lart\u00eb, shpesh duke arritur mbi nj\u00eb milion n\u00eb vit.<\/p>\n<p>Por n\u00eb dekadat e fundit ne kemi regjistruar nj\u00eb r\u00ebnie t\u00eb konsiderueshme t\u00eb numrit t\u00eb njer\u00ebzve q\u00eb vdesin n\u00eb k\u00ebto ngjarje ende t\u00eb paparashikueshme.<\/p>\n<p>Bota jon\u00eb n\u00eb t\u00eb dh\u00ebna i p\u00ebrcakton fatkeq\u00ebsit\u00eb si &#8220;t\u00eb gjitha ngjarjet gjeofizike, meteorologjike dhe klimatike, duke p\u00ebrfshir\u00eb t\u00ebrmetet, aktivitetin vullkanik, rr\u00ebshqitjet e dheut, that\u00ebsir\u00ebn, zjarret, stuhit\u00eb dhe p\u00ebrmbytjet&#8221;.<\/p>\n<p>N\u00eb vitet e fundit, numri i t\u00eb vdekurve nga fatkeq\u00ebsit\u00eb tani \u00ebsht\u00eb n\u00eb intervalin nga 10,000 deri n\u00eb 20,000 njer\u00ebz.<\/p>\n<p>Shifrat jan\u00eb ulur jo sepse fatkeq\u00ebsit\u00eb jan\u00eb b\u00ebr\u00eb m\u00eb pak t\u00eb shpeshta ose m\u00eb pak shkat\u00ebrruese, por sepse p\u00ebrmir\u00ebsimi i siguris\u00eb ushqimore, elasticiteti ndaj fatkeq\u00ebsive t\u00eb tjera dhe reagimet m\u00eb t\u00eb mira komb\u00ebtare dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare e kan\u00eb b\u00ebr\u00eb m\u00eb t\u00eb leht\u00eb trajtimin e tyre.<\/p>\n<p>Dhe ndryshe nga e kaluara, uria sot zakonisht shkaktohet nga lufta civile dhe trazirat politike, n\u00eb vend t\u00eb fatkeq\u00ebsive natyrore.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00ebse mendoni se bota \u00ebsht\u00eb e d\u00ebnuar dhe gjith\u00e7ka po shkon drejt gremin\u00ebs, e keni gabim. Media priret t\u00eb p\u00ebrqendrohet n\u00eb ngjarje t\u00eb izoluara t\u00eb p\u00ebrditshme, duke i kushtuar m\u00eb pak v\u00ebmendje zhvillimeve t\u00eb ngadalta dhe m\u00eb t\u00eb gjera q\u00eb kan\u00eb riformuar bot\u00ebn n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn jetojm\u00eb. Kjo tenton t\u00eb jap\u00eb nj\u00eb pamje jo t\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2020,"featured_media":270761,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,191,231,232],"tags":[],"class_list":{"0":"post-272091","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-aktualitet","8":"category-bota","9":"category-lajme","10":"category-pa-kategori"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/272091","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2020"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=272091"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/272091\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media\/270761"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=272091"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=272091"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=272091"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}