{"id":425728,"date":"2025-11-12T12:26:48","date_gmt":"2025-11-12T11:26:48","guid":{"rendered":"https:\/\/zjarr.tv\/?p=425728"},"modified":"2025-11-13T11:08:16","modified_gmt":"2025-11-13T10:08:16","slug":"shuplaka-e-the-new-york-times-diella-nuk-eshte-menyra-per-te-qeverisur-nje-vend","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/shuplaka-e-the-new-york-times-diella-nuk-eshte-menyra-per-te-qeverisur-nje-vend\/","title":{"rendered":"Shuplaka e \u201cThe New York Times\u201d: Diella nuk \u00ebsht\u00eb m\u00ebnyra p\u00ebr t\u00eb qeverisur nj\u00eb vend"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Nga \u201c<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2025\/11\/11\/opinion\/ai-democracy-government-authoritarianism.html\">The New York Times<\/a>\u201d<\/strong>\/ Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb vendi i par\u00eb q\u00eb b\u00ebn nj\u00eb hap t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb drejt \u201calgokracis\u00eb\u201d: qeverisjes me an\u00eb t\u00eb algoritmit. N\u00eb shtator, kryeministri i saj njoftoi se t\u00eb gjitha vendimet n\u00eb lidhje me furnizuesit privat\u00eb q\u00eb do t\u2019i ofrojn\u00eb mallra dhe sh\u00ebrbime qeveris\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, mbi 1 miliard dollar\u00eb n\u00eb vit, do t\u00eb merren nga nj\u00eb avatar i Inteligjenc\u00ebs Artificiale i quajtur \u201cDiella\u201d. Shqip\u00ebria ka vuajtur prej koh\u00ebsh nga korrupsioni, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb fush\u00eb. \u201cDiella\u201d e paanshme, kompetente dhe algoritmike mendohet t\u00eb jet\u00eb zgjidhja.<\/p>\n\n\n\n<p>Duket si nj\u00eb pamje josh\u00ebse: Kur sistemet demokratike d\u00ebshtojn\u00eb, thjesht z\u00ebvend\u00ebsojini ato me ato algoritmike. Por \u00ebsht\u00eb refleksi i gabuar. Algoritmet mund t\u00eb optimizojn\u00eb efikasitetin, por ato nuk mund t\u00eb vendosin mes vlerave konkurruese p\u00ebr zgjedhjet q\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb politik\u00ebs demokratike. Pa transparenc\u00eb se si \u201cDiella\u201d arrin n\u00eb p\u00ebrfundimet e saj dhe pa mekanizma p\u00ebr t\u00eb sfiduar vendimet e saj, qytetar\u00ebt n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pashmangshme do t\u00eb ndiejn\u00eb padrejtsi dhe pa mund\u00ebsi p\u00ebr t\u2019u mbrojtur.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb vend q\u00eb ta z\u00ebvend\u00ebsojm\u00eb demokracin\u00eb me IA-n\u00eb, ne duhet ta p\u00ebrdorim IA-n\u00eb p\u00ebr t\u00eb rigjall\u00ebruar demokracin\u00eb, duke e b\u00ebr\u00eb at\u00eb m\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjegjshme, m\u00eb t\u00eb menduar dhe m\u00eb t\u00eb denj\u00eb p\u00ebr besimin e publikut.<\/p>\n\n\n\n<p>Fatkeq\u00ebsisht, kjo nuk \u00ebsht\u00eb rruga n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn jemi aktualisht.<\/p>\n\n\n\n<p>Shumica e t\u00eb rriturve n\u00eb 12 vende me t\u00eb ardhura t\u00eb larta thon\u00eb se jan\u00eb t\u00eb pak\u00ebnaqur me m\u00ebnyr\u00ebn se si po funksionon demokracia e tyre. Ne e shohim k\u00ebt\u00eb pak\u00ebnaq\u00ebsi t\u00eb manifestuar postblloqet q\u00eb digjen, vitrinat e shkat\u00ebrruara t\u00eb dyqaneve dhe rrug\u00eb t\u00eb mbytura me gaz lotsjell\u00ebs, nj\u00eb val\u00eb protestash n\u00eb dukje t\u00eb pafundme kund\u00ebr qeverive q\u00eb perceptohen si t\u00eb shk\u00ebputura nga realiteti, joefektive dhe t\u00eb korruptuara.<\/p>\n\n\n\n<p>Nd\u00ebrkoh\u00eb, sistemet e IA-s\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsohen me shpejt\u00ebsi. Ne tashm\u00eb kemi modele q\u00eb i tejkalojn\u00eb interpretuesit njer\u00ebzor\u00eb n\u00eb fusha si gjeometria dhe imazheria mjek\u00ebsore. Publiku gjithashtu po b\u00ebhet m\u00eb i njohur me teknologjin\u00eb (edhe n\u00ebse amerikan\u00ebt e p\u00ebrdorin at\u00eb duksh\u00ebm m\u00eb pak sesa n\u00eb shum\u00eb vende t\u00eb tjera, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb Kin\u00eb).<\/p>\n\n\n\n<p>Ndoshta nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u2019u habitur, pra, q\u00eb njer\u00ebzit n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn tashm\u00eb u besojn\u00eb sistemeve t\u00eb reja t\u00eb IA-s\u00eb mbi ato demokratike q\u00eb jan\u00eb vendosur. Tre raunde anketash t\u00eb kryera nga \u201cProjekti i Inteligjenc\u00ebs Kolektive\u201d midis marsit dhe gushtit 2025 zbuluan vazhdimisht se njer\u00ebzit besonin se chatbot-et e inteligjenc\u00ebs artificiale mund t\u00eb merrnin vendime m\u00eb t\u00eb mira n\u00eb em\u00ebr t\u00eb tyre sesa p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e tyre t\u00eb zgjedhur.<\/p>\n\n\n\n<p>Ky model \u00ebsht\u00eb po aq i vjet\u00ebr sa vet\u00eb politika: Kur demokracia p\u00ebrpiqet t\u00eb jap\u00eb rezultate, njer\u00ebzit u drejtohen burrave t\u00eb fort\u00eb, autoritar\u00ebve dhe tani algoritmeve, duke shpresuar p\u00ebr vendosjen e kompetencave mbi kaosin.<\/p>\n\n\n\n<p>Por z\u00ebvend\u00ebsimi i diskutimit demokratik me efikasitet algoritmik nuk e zgjidh kriz\u00ebn themelore. Ai thjesht z\u00ebvend\u00ebson nj\u00eb form\u00eb distance midis njer\u00ebzve dhe pushtetit me nj\u00eb tjet\u00ebr. Kur algoritmet p\u00ebrcaktojn\u00eb, t\u00eb themi, ndarjen e buxhetit ose tender\u00ebt publik\u00eb pa shpjegim dhe pa ankes\u00eb, rezultati \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebjti m\u00ebnjanim dhe zhg\u00ebnjim q\u00eb po shohim tashm\u00eb nga institucione t\u00eb larg\u00ebta dhe t\u00eb pandjeshme. P\u00ebrve\u00e7se tani nuk ka askush p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebs. Me dinjitetin njer\u00ebzor t\u00eb l\u00ebn\u00eb pas dore, polarizimi thellohet dhe besimi g\u00ebrryhet m\u00eb tej.<\/p>\n\n\n\n<p>K\u00ebto probleme i shtojn\u00eb rreziqet q\u00eb paraqet tashm\u00eb Inteligjenca Artificiale. Algoritmet e sotme t\u00eb mund\u00ebsuara nga Inteligjenca Artificiale jan\u00eb nd\u00ebrtuar kryesisht rreth modeleve t\u00eb biznesit ku konkurrenca nxit t\u00eb ardhurat. Meqen\u00ebse zem\u00ebrimi i b\u00ebn njer\u00ebzit t\u00eb klikojn\u00eb, sistemet digjitale t\u00eb renditjes nxjerrin n\u00eb pah materialin m\u00eb p\u00ebr\u00e7ar\u00ebs, duke fragmentuar diskursin publik dhe duke na \u00e7uar n\u00eb dhoma jehone q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb konsensusin t\u00eb duket i pamundur. Teksa sistemet e IA-s\u00eb b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb fuqishme dhe t\u00eb afta p\u00ebr manipulim ideologjik, k\u00ebto k\u00ebrc\u00ebnime vet\u00ebm sa do t\u00eb intensifikohen.<\/p>\n\n\n\n<p>P\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar demokracin\u00eb, Amerika ka nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb rrug\u00eb tjet\u00ebr: nj\u00eb rrug\u00eb q\u00eb p\u00ebrdor IA-n\u00eb p\u00ebr t\u2019u dh\u00ebn\u00eb njer\u00ebzve m\u00eb shum\u00eb z\u00eb n\u00eb zgjedhjet tona t\u00eb politikave dhe rezultate m\u00eb t\u00eb mira.<\/p>\n\n\n\n<p>IA mund t\u00eb ndihmoj\u00eb q\u00eb qeverit\u00eb t\u00eb jen\u00eb m\u00eb efektive, duke ulur burokracin\u00eb, duke p\u00ebrmir\u00ebsuar sh\u00ebrbimet publike dhe duke hapur vendimmarrjen p\u00ebr publikun. N\u00eb Tajvan, platforma \u201cvTaiwan\u201d ka kaluar m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb dekad\u00eb duke demonstruar se si IA mund t\u00eb forcoj\u00eb, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsoj\u00eb diskutimin demokratik. Kur Uber mb\u00ebrriti n\u00eb Tajvan n\u00eb vitin 2013, ajo shkaktoi t\u00eb nj\u00ebjtat konflikte q\u00eb shp\u00ebrthyen n\u00eb qytete n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn: shofer\u00ebt e taksive kund\u00ebr udh\u00ebtar\u00ebve, zyrtar\u00ebt ekzistues kund\u00ebr t\u00eb sapoardhurve, rregullimi kund\u00ebr inovacionit. N\u00eb vend q\u00eb t\u00eb linte z\u00ebrat m\u00eb t\u00eb zhurmsh\u00ebm t\u00eb dominonin ose t\u00eb kishte lobist\u00eb dhe burokrat\u00eb t\u00eb vendosnin pas dyerve t\u00eb mbyllura, Tajvani p\u00ebrdori mjete t\u00eb mund\u00ebsuara nga IA-ja p\u00ebr t\u00eb leht\u00ebsuar nj\u00eb version t\u00eb diskutimit masiv.<\/p>\n\n\n\n<p>Mij\u00ebra qytetar\u00eb dor\u00ebzuan deklarata n\u00eb \u201cvTaiwan\u201d dhe votuan p\u00ebr propozimet e t\u00eb tjer\u00ebve. IA-ja nuk mori vendime. N\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj, ajo hart\u00ebzoi peizazhin e opinionit publik, duke nxjerr\u00eb n\u00eb pah propozimet q\u00eb kap\u00ebrcenin p\u00ebr\u00e7arjet n\u00eb vend q\u00eb t\u2019i thellonin ato. Rezultati ishte legjislacioni i nxjerr\u00eb nga inteligjenca kolektive. P\u00ebr Uber, kjo do t\u00eb thoshte lejimi i sh\u00ebrbimit t\u00eb vazhdonte t\u00eb funksiononte p\u00ebr sa koh\u00eb q\u00eb shofer\u00ebt e tij ishin t\u00eb siguruar, t\u00eb licencuar profesionalisht dhe nuk ulnin \u00e7mimet e tarifave t\u00eb taksive. Q\u00eb at\u00ebher\u00eb, Tajvani ka p\u00ebrdorur variacione t\u00eb k\u00ebsaj qasjeje p\u00ebr dhjet\u00ebra sfida t\u00eb tjera politike, secila prej t\u00eb cilave nd\u00ebrton besim me qytetar\u00ebt dhe tregon se Inteligjenca Artificiale mund t\u00eb ofroj\u00eb infrastruktur\u00ebn q\u00eb mund\u00ebson nj\u00eb arsyetim demokratik n\u00eb shkall\u00eb t\u00eb gjer\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Demokracia ka qen\u00eb gjithmon\u00eb e kufizuar nga logjistika: Nuk mund t\u00eb fus\u00ebsh miliona njer\u00ebz n\u00eb nj\u00eb dhom\u00eb; nuk mund t\u2019i l\u00ebsh t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb flasin; nuk mund t\u00eb p\u00ebrpunosh kaq shum\u00eb perspektiva. IA ka aft\u00ebsin\u00eb t\u00eb heq\u00eb shum\u00eb nga k\u00ebto kufizime duke p\u00ebrmbledhur mij\u00ebra komente publike, duke identifikuar shqet\u00ebsime t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta dhe duke ndihmuar politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsit t\u00eb kuptojn\u00eb p\u00ebrpar\u00ebsit\u00eb e zgjedh\u00ebsve. Mund ta b\u00ebj\u00eb tekstin legjislativ t\u00eb arritsh\u00ebm p\u00ebr qytetar\u00ebt e zakonsh\u00ebm, t\u00eb shpjegoj\u00eb kompromiset n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb dhe t\u2019i ndihmoj\u00eb njer\u00ebzit t\u00eb artikulojn\u00eb preferencat e tyre. Madje mund t\u00eb shkall\u00ebzoj\u00eb diskutimin n\u00ebp\u00ebr gjeografi dhe gjuh\u00eb, duke e b\u00ebr\u00eb koordinimin global t\u00eb mundsh\u00ebm n\u00eb m\u00ebnyra q\u00eb m\u00eb par\u00eb ishin t\u00eb paimagjinueshme.<\/p>\n\n\n\n<p>Por dritarja p\u00ebr k\u00ebt\u00eb rrug\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e pafundme. \u00c7do muaj q\u00eb demokracit\u00eb mbeten jofunksionale nd\u00ebrsa aft\u00ebsit\u00eb e IA-s\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsohen, algokracia b\u00ebhet m\u00eb t\u00ebrheq\u00ebse. Mbetet p\u00ebr t\u2019u par\u00eb n\u00ebse \u201cDiella\u201d do ta \u00e7rr\u00ebnjos\u00eb korrupsionin n\u00eb Shqip\u00ebri apo thjesht do t\u2019i shtoj\u00eb nj\u00eb shtres\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb err\u00ebsir\u00ebs qeveris\u00ebse. Por sigurisht q\u00eb do t\u00eb t\u00ebrheq\u00eb imitues, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb vendet ku korrupsioni \u00ebsht\u00eb endemik dhe institucionet jan\u00eb t\u00eb dob\u00ebta.<\/p>\n\n\n\n<p>E ardhmja e demokracis\u00eb nuk k\u00ebrkon q\u00eb ne ta refuzojm\u00eb IA-n\u00eb. P\u00ebrkundrazi. Ne kemi nevoj\u00eb p\u00ebr IA-n\u00eb p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb demokracin\u00eb t\u00eb funksionoj\u00eb p\u00ebr shekullin e 21-t\u00eb. Por gjithashtu duhet t\u00eb jemi t\u00eb kujdessh\u00ebm p\u00ebr at\u00eb q\u00eb i k\u00ebrkojm\u00eb Inteligjenc\u00ebs Artificiale t\u00eb b\u00ebj\u00eb. Jo p\u00ebr t\u00eb vendosur p\u00ebr ne, por p\u00ebr t\u00eb na ndihmuar t\u00eb qeverisim veten m\u00eb mir\u00eb.<strong><em>\/P\u00ebrshtati n\u00eb shqip LAPSI.al<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga \u201cThe New York Times\u201d\/ Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb vendi i par\u00eb q\u00eb b\u00ebn nj\u00eb hap t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb drejt \u201calgokracis\u00eb\u201d: qeverisjes me an\u00eb t\u00eb algoritmit. N\u00eb shtator, kryeministri i saj njoftoi se t\u00eb gjitha vendimet n\u00eb lidhje me furnizuesit privat\u00eb q\u00eb do t\u2019i ofrojn\u00eb mallra dhe sh\u00ebrbime qeveris\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, mbi 1 miliard dollar\u00eb n\u00eb vit, do [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2037,"featured_media":425752,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,5380,231,1454,235],"tags":[],"class_list":{"0":"post-425728","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-aktualitet","8":"category-kryesore","9":"category-lajme","10":"category-politike","11":"category-vendi"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/425728","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2037"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=425728"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/425728\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":425729,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/425728\/revisions\/425729"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media\/425752"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=425728"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=425728"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=425728"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}