{"id":426460,"date":"2025-12-29T11:23:16","date_gmt":"2025-12-29T10:23:16","guid":{"rendered":"https:\/\/zjarr.tv\/?p=426460"},"modified":"2025-12-29T11:23:18","modified_gmt":"2025-12-29T10:23:18","slug":"akshi-dje-sot-e-neser-si-dhe-shteti-i-sigurt","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/akshi-dje-sot-e-neser-si-dhe-shteti-i-sigurt\/","title":{"rendered":"AKSHI dje, sot e nes\u00ebr si dhe shteti i sigurt"},"content":{"rendered":"\n<p>Nga\u00a0<strong>Genc Pollo<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb vitet 2009-2013, si minist\u00ebr p\u00ebr Teknologjin\u00eb e Informacionit, kam patur n\u00eb var\u00ebsi AKShI-n (Agjencin\u00eb Komb\u00ebtare t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb Informacionit). Synimi kryesor i yni ishte kompjuterizimi i t\u00eb gjitha sistemeve shtet\u00ebrore nga Sh\u00ebndet\u00ebsia tek Transporti dhe ofrimin online (n\u00eb internet) t\u00eb sh\u00ebrbimeve ekzistuese p\u00ebr p\u00ebrdoruesit. Detyr\u00eb funksionale e AKShI-t ishte krijimi i nj\u00eb infrastrukture q\u00ebndrore t\u00eb sistemeve digjitale mbi t\u00eb cil\u00ebn do t\u00eb mb\u00ebshteteshin sistemet digjitale t\u00eb \u00e7do ministrie; k\u00ebto t\u00eb fundit ishin nga bazat e t\u00eb dh\u00ebnave deri tek aplikacionet p\u00ebr ofrimim e sh\u00ebrbimeve p\u00ebr publikun apo institucionet shtet\u00ebrore. Me nj\u00eb grant t\u00eb Bashkimit Europian AKShi prokuroi dhe nd\u00ebrtoi k\u00ebt\u00eb infrastuktur\u00eb t\u00eb quajtur \u201cElectronic Service Bus\u201d dhe mbi k\u00ebt\u00eb baz\u00eb n\u00eb ver\u00eb 2013 u ofruan tre aplikacionet e para p\u00ebr p\u00ebrdoruesit. Nj\u00ebri syresh ishte regjistrimi online i maturant\u00ebve t\u00eb atij viti n\u00eb provimet e Matur\u00ebs Shtet\u00ebrore. Aty u konceptua edhe platforma inovative, e avancuar po t\u2019a krahasoje me vendet e rajonit apo t\u00eb BE-s\u00eb, e cila u quajt m\u00eb von\u00eb E-Albania. Sot numri i sh\u00ebrbimeve n\u00eb k\u00ebt\u00eb aplikacionin kuad\u00ebr ka arritur afro 400 duke leht\u00ebsuar marr\u00ebdh\u00ebnien shtet\/qytetar e shtet\/biznes.<\/p>\n\n\n\n<p>Pra vet\u00eb AKShI realizonte nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb kufizuar por esencial prokurimesh nd\u00ebrsa masa e madhe e blerjeve t\u00eb sistemeve dhe t\u00eb programve kompjuterik\u00eb (software) kryhej nga ministrit\u00eb, agjencit\u00eb n\u00eb vart\u00ebsi t\u00eb tyre dhe pushteti vendor. Roli i AKShI-t ishte q\u00eb t\u00eb t\u00ebra k\u00ebto produkte t\u00eb blera t\u00eb kishin standartet teknike t\u00eb nevojshme dhe t\u00eb mund\u00ebsonin nd\u00ebrveprimin mes tyre. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim AKShI, bazuar n\u00eb standartet e IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers), nj\u00eb institut me seli n\u00eb New York q\u00eb sh\u00ebrben si referenc\u00eb bot\u00ebrore, p\u00ebrpunonte standartet t\u00eb cilat aprovoheshin me vendim t\u00eb K\u00ebshillit t\u00eb Ministrave dhe b\u00ebheshin k\u00ebshtu t\u00eb detyruesh\u00ebm p\u00ebr \u00e7do prokurim publik. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb ministrit\u00eb e bashkit\u00eb ishin vet\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr procedur\u00ebn prokuruese. Por tenderi shpallej i hapur nga Agjencia e Prokurimit Publik vet\u00ebm pasi AKShi konfirmonte se standartet n\u00eb dokumentat e tenderit p\u00ebrputheshin me ato zyrtare t\u00eb aprovuara me VKM. Kjo skem\u00eb veprimi reflektonte ndarjen e p\u00ebrgjegj\u00ebsive dhe kontrollet e balanc\u00ebn mes aktor\u00ebve shtet\u00ebror\u00eb. Nj\u00eblloj si\u00e7 kan\u00eb postuluar, n\u00eb nj\u00eb koncept m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb p\u00ebr shtetin, filozofi iluminist fr\u00ebng Montesquieu apo James Madison, nj\u00eb nga et\u00ebrit e kushtetut\u00ebs s\u00eb ShBA me synim shmangien e p\u00ebrq\u00ebndrimit t\u00eb pushtetit apo, si\u00e7 shpreheshin ata, t\u00eb tiranis\u00eb. Kjo skem\u00eb prokurimi mund t\u00eb mos e p\u00ebrjashtonte 100% abuzimin por n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi ishte funksionale dhe rastet abuzive ishin p\u00ebrjashtimore dhe kollaj t\u00eb gjetshme e t\u00eb korrigjueshme.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb dy vitet e para t\u00eb qeveris\u00eb Rama kjo skem\u00eb ndryshoi dhe AKShI-t iu dhan\u00eb me ligj edhe kompetenca p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb vet\u00eb t\u00eb t\u00ebra prokurimet e sistemeve digjitale t\u00eb shtetit; q\u00eb nga konceptimi \u00a0\u201cme k\u00ebshill\u00ebn e ministrive\u201d deri t\u00eb operimi e mir\u00ebmbajtja. I gjith\u00eb ky pushtet n\u00eb dor\u00ebn e vetme t\u00eb zonj\u00ebs MK, drejtoresh\u00ebs s\u00eb AKShI-t, (m\u00eb jet\u00ebgjata n\u00eb qeverin\u00eb Rama, e cila prej 12 dit\u00ebsh ndodhet n\u00eb arrest sht\u00ebpie dhe ende nuk dor\u00ebhiqet\/shkarkohet dhe z\u00ebvend\u00ebsohet) dhe rrethit t\u00eb saj q\u00eb \u00e7oi n\u00eb pasoja t\u00eb njohura e t\u00eb mir\u00ebshpjeguara konceptualisht nga francezi dhe amerikani i sip\u00ebrcituar.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb rastin AKShI kemi konkretisht:<\/p>\n\n\n\n<p>1- meq\u00eb standartet e sistemeve digjitale, p\u00ebrfshi edhe ato t\u00eb siguris\u00eb, p\u00ebrcaktoheshin me rregullin \u201cvet\u00eb firmos, vet\u00eb vulos\u201d ato degraduan; kjo solli si pasoj\u00eb hakerimin e jasht\u00ebm apo edhe abuzimin e brendsh\u00ebm t\u00eb sitemeve digjitale q\u00eb strehonin bazat e t\u00eb dh\u00ebnave. Mjafton t\u00eb kujtojm\u00eb se si rrodh\u00ebn n\u00eb publik pagat e dynjas\u00eb apo sa shpesh sulmet kibernetike bllokojn\u00eb &nbsp;E-Albania-n p\u00ebrfshi edhe sot kur po shkruaj k\u00ebto radh\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>2-Meq\u00eb tenderat ishin n\u00eb nj\u00eb dor\u00eb dhe buxheti ishte st\u00ebrmadh u b\u00eb norm\u00eb q\u00eb nj\u00eb sistem i cili n\u00eb treg ofrohej p.sh. p\u00ebr nj\u00eb milion euro do t\u00eb kontraktohej nga AKShI p\u00ebr 5 ose 9 milion\u00eb euro. Kjo nuk ka nevoj\u00eb p\u00ebr sqarim e p\u00ebr shembuj se aktualisht mediat jan\u00eb plot me to.<\/p>\n\n\n\n<p>3-Meq\u00eb ndodhi p\u00ebrq\u00ebndrimi n\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb dor\u00eb i sistemeve digjitale (baza t\u00eb dh\u00ebnash) q\u00eb u p\u00ebrkisinin ministrive e institucioneve t\u00eb ndryshme p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr n\u00eb nj\u00eb dor\u00eb q\u00eb ka akses operacional n\u00eb k\u00ebto sisteme at\u00ebhere abuzimi merr p\u00ebrmasa e pasoja t\u00eb frikshme. Nj\u00eb sh\u00ebmbull \u00ebsht\u00eb databaza e patronazhist\u00ebve me keqp\u00ebrdorimin e t\u00eb dh\u00ebnave personale t\u00eb zgjedh\u00ebsve. Hetimi po nxjerr raste kur aksesin n\u00eb sisteme e kan\u00eb marr\u00eb p\u00ebrmes AKShI-t edhe grupe mafioze q\u00eb aksesojn\u00eb ose edhe manipulojn\u00eb Thesarin e Kadastr\u00ebn p\u00ebr interesa biznesi apo p\u00ebr t\u00eb goditur politikan\u00eb apo banda rivale. Dikush mund t\u00eb mendoj\u00eb se kur nj\u00eb parti dhe shefi i saj ka pushtet t\u00eb plot\u00eb nuk ka r\u00ebnd\u00ebsi arkitektura e administrimi i k\u00ebtyre sistemeve. Praktika d\u00ebften tjet\u00ebr gj\u00eb: sistemi i kufirit TIMS \u00ebsht\u00eb konceptuar m\u00eb vete (stand-alone), administrohet nga Policia e Shtetit dhe nuk aneksohej dot nga AKShI. N\u00eb v2023 zyrtar\u00ebt bandit\u00eb vajt\u00ebn me usb n\u00eb dor\u00eb p\u00ebr t\u00eb vjedhur t\u00eb dh\u00ebnat por d\u00ebshtuan sepse disa zyrtar\u00eb t\u00eb ndersh\u00ebm e kurajoz\u00eb reaguan. Tek AKShI zyrtar\u00ebt jan\u00eb \u201cp\u00ebrzgjedhur e testuar\u201d prej 12 vitesh dhe nuk reagon kush.<\/p>\n\n\n\n<p>E marr me mend q\u00eb mund t\u00eb ting\u00eblloj\u00eb si jo prioritare por megjithat\u00eb \u00ebsht\u00eb fort e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb nj\u00eb qeveri e ardhshme t\u00eb angazhohet t\u00eb normalizoje AKShI-n dhe databazat shtet\u00ebrore. Jo thjesht duke pastruar personelin nga bandit\u00ebt e motrat e tyre; por duke restauruar legjislacionin dhe institucionet n\u00eb frym\u00ebn e Montesquieu-s\u00eb dhe Madisonit. N\u00eb t\u00eb shkuar\u00ebn kur regjistrat ishin p\u00ebrgjith\u00ebsisht prej letre ky rast do t\u00eb radhitej n\u00eb kronik\u00ebn e zez\u00eb t\u00eb korrupsionit e kriminalitetit n\u00eb ofiq dhe kaq. &nbsp;Sot jo vet\u00ebm n\u00eb Shqip\u00ebri por n\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn digjitalizimi i sistemeve shtet\u00ebrore nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb ka rritur pamas\u00eb efektivitetin e pun\u00ebs nj\u00ebkoh\u00ebsisht ka krijuar edhe pika t\u00eb dob\u00ebta apo vulnerabilitet ndaj aktor\u00ebve kriminal\u00eb e armiq\u00ebsor\u00eb. Rasti m\u00eb i keq sipas literatur\u00ebs \u00ebsht\u00eb kur sistemet organizohen n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb ofron difektin n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb vetme (single point of failure, SPOF). Pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb duket se ka b\u00ebr\u00eb qeveria Rama dhe AKShI. Duke l\u00ebn\u00eb informacionet shtet\u00ebrore e t\u00eb dh\u00ebnat personale n\u00eb m\u00ebshir\u00ebn e bandave si ajo e Gysit dhe t\u00eb hakeruesve nga Irani e gjetk\u00eb. Prandaj korrigjimi i ardhsh\u00ebm nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm element i mir\u00ebqeverisjes por sidomos imperativ i siguris\u00eb publike e komb\u00ebtare.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga\u00a0Genc Pollo N\u00eb vitet 2009-2013, si minist\u00ebr p\u00ebr Teknologjin\u00eb e Informacionit, kam patur n\u00eb var\u00ebsi AKShI-n (Agjencin\u00eb Komb\u00ebtare t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb Informacionit). Synimi kryesor i yni ishte kompjuterizimi i t\u00eb gjitha sistemeve shtet\u00ebrore nga Sh\u00ebndet\u00ebsia tek Transporti dhe ofrimin online (n\u00eb internet) t\u00eb sh\u00ebrbimeve ekzistuese p\u00ebr p\u00ebrdoruesit. Detyr\u00eb funksionale e AKShI-t ishte krijimi i nj\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2037,"featured_media":426461,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,364,5380,1454,235],"tags":[],"class_list":{"0":"post-426460","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-aktualitet","8":"category-koment-opinion","9":"category-kryesore","10":"category-politike","11":"category-vendi"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/426460","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2037"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=426460"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/426460\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":426462,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/426460\/revisions\/426462"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media\/426461"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=426460"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=426460"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=426460"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}