<\/p>\n
Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore ishte konflikti i armatosur midis Aleat\u00ebve dhe Boshtit Nazist, i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga Italia, Gjermania dhe Japonia nga viti 1939 deri n\u00eb vitin 1945.<\/p>\n
Marr\u00ebveshja e Versaj\u00ebs n\u00eb Paris, ngarkoi Gjermanin\u00eb me t\u00eb gjitha fajet e luft\u00ebs. Sanksionet q\u00eb iu vendos\u00ebn ishin t\u00eb r\u00ebnda, por Gjermania do t\u00eb firmoste k\u00ebt\u00eb marr\u00ebveshje. Inflacioni, shk\u00ebputja e territoreve, kushtet e k\u00ebqija t\u00eb jetes\u00ebs, si edhe shum\u00eb arsye t\u00eb tjera do shkaktonin fillimin e asaj q\u00eb u quajt Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore. Ju sjellim\u00a0 pes\u00eb gabimet ushtarake q\u00eb kan\u00eb vendosur fatin e Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore<\/p>\n
Vonesa aleate n\u00eb mbrojtjen e Skandinavis\u00eb<\/p>\n
Tashm\u00eb nuk kishte m\u00eb \u00e7far\u00eb t\u00eb b\u00ebhej. Trupat aleate m\u00eb 18 qershor 1940 ua rihip\u00ebn anijeve me ngut dhe lan\u00eb prapa krah\u00ebve Norvegjin\u00eb, preja e radh\u00ebs e nazist\u00ebve. Dy muaj m\u00eb par\u00eb ushtar\u00ebt e Londr\u00ebs dhe Parisit kishin nxituar drejt vendit skandinav p\u00ebr ta mbrojtur nga Hitleri, por kishin d\u00ebshtuar n\u00eb detyr\u00ebn e tyre. Aty, n\u00eb fillim t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, ishte luajtur nj\u00eb l\u00ebvizje e r\u00ebnd\u00ebsishme strategjike dhe loja u vendos nga q\u00ebndrimet e kund\u00ebrta q\u00eb e mbajt\u00ebn Berlinin nga nj\u00ebra an\u00eb dhe Londr\u00ebn e Parisin nga ana tjet\u00ebr ndaj vendeve skandinave, teorikisht neutrale. Duke respektuar rregullat e diplomacis\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare, Londra dhe Parisi u mund\u00ebn n\u00eb elementin koh\u00eb nga nazist\u00ebt, q\u00eb nuk ndjeheshin t\u00eb detyruar prej k\u00ebtyre rregullave. Norvegjia ishte shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme, pasi ofronte dy avantazhe dometh\u00ebn\u00ebse:<\/p>\n
\u2013 nga nj\u00ebra an\u00eb, tranzitin e hekurit suedez drejt industrive luftarake gjermane, n\u00ebp\u00ebrmjet Portit t\u00eb Narvik kur Deti Balltik ishte i mbuluar nga akujt,<\/p>\n
\u2013 nga ana tjet\u00ebr, prania e porteve q\u00eb shikonin nga Britania e Madhe nga veriu dhe mund\u00ebsonin nj\u00eb rrug\u00ebdalje m\u00eb pak t\u00eb kontrollueshme t\u00eb La Manshit drejt Oqeanit Atlantik dhe rrug\u00ebve tregtare t\u00eb tij.<\/p>\n
P\u00ebr muaj me radh\u00eb gjerman\u00eb dhe anglo \u2013 francez\u00eb k\u00ebrkuan q\u00eb ta t\u00ebrhiqnin Oslon nga ana e tyre ose t\u00eb pakt\u00ebn t\u00eb garantonin nj\u00eb neutralitet t\u00eb saj. Por shpejt qe e qart\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb se Norvegjia nuk ishte n\u00eb gjendje ta ruante neutralitetin me forcat e sah. P\u00ebr k\u00ebto motive anglez\u00ebt dhe francez\u00ebt menduan q\u00eb t\u00eb d\u00ebrgonin trupa p\u00ebr ta \u201cmbrojtur\u201d dhe rrethuar vendin. Prej koh\u00ebsh Churchill ishte nj\u00eb mb\u00ebshtet\u00ebs i nd\u00ebrhyrjes s\u00eb armatosur, por u d\u00ebgjua shum\u00eb von\u00eb. Nga ana e tij, Gjenerali gjerman Nikolaus von Folkenhorst realizoi operacionin e par\u00eb t\u00eb kominuar t\u00eb historis\u00eb ushtarake moderne, me p\u00ebrdorimin e nj\u00ebkohsh\u00ebm dhe masiv t\u00eb forcabe detare, ajrore dhe tok\u00ebsore p\u00ebr ta marr\u00eb Norvegjin\u00eb. Sulmi arriti q\u00eb ta paraprij\u00eb p\u00ebr nj\u00eb qime projektin e zbarkimit britanik. M\u00eb 9 prill, skuadrat detare gjermane nis\u00ebn operacionet e pushtimit. Vet\u00ebm m\u00eb 15 prill anglofrancez\u00ebt zbarkuan nga ana e tyre p\u00ebr t\u2019ju bashkangjitur forcave norvegjeze q\u00eb mezi po rezistonin.<\/p>\n
Por planifikimi aleat, p\u00ebrve\u00e7se pak i vrullsh\u00ebm, ishte edhe i keqorganizuar dhe ushtar\u00ebve u mungonin deri pajimet e nevojshme p\u00ebr t\u00eb luftuar dhe vepruar n\u00eb zona me nj\u00eb klim\u00eb q\u00eb mund t\u00eb ishte shum\u00eb e ashp\u00ebr. Kurse nazist\u00ebt e pat\u00ebn kapur me shpejt\u00ebsi kontrollin e hekurudhave dhe superioritetin ajror. Sidomos ky i fundit rezultoi vendimtar duke mund\u00ebsuar q\u00eb t\u00eb mitraloheshin trupat armike dhe t\u00eb mbaheshin larg anijet angleze. M\u00eb 21 prill n\u00eb Lillehammer u verifikua p\u00ebrplasja e par\u00eb midis trupave gjermane dhe atyre britanike t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore: nj\u00eb betej\u00eb shum\u00eb e ashp\u00ebr, e zgjatur 24 or\u00eb, pas t\u00eb cil\u00ebs ushtar\u00ebt britanik\u00eb dhe norvegjez\u00eb, tashm\u00eb t\u00eb mundur, nis\u00ebn t\u00eb t\u00ebrhiqeshin nga qyteti. N\u00eb dit\u00ebt n\u00eb vazhdim gjerman\u00ebt mor\u00ebn nj\u00eb e nga nj\u00eb pozicionet n\u00eb duart\u00a0 e armiqve n\u00eb pjes\u00ebn e mbetur t\u00eb Norvegjis\u00eb, duke mbetur padron\u00eb t\u00eb vendit q\u00eb u braktis nga anglo \u2013 francez\u00ebt n\u00eb qershor. Nd\u00ebrhyrja e tyre shum\u00eb e vonuar kishte rezultuar e kot\u00eb.<\/p>\n
\u00c7far\u00eb do t\u00eb kishte ndodhur sikur\u2026 Pa pushtimin e Norvegjis\u00eb, Hitleri do t\u00eb kishte humbur furnizimet e \u00e7muara me mineralet e hekurit nga Suedia, duke i par\u00eb k\u00ebshtu t\u00eb rritura v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb gjermane n\u00eb furnizimin me l\u00ebnd\u00eb t\u00eb para. Kjo patjet\u00ebr q\u00eb do t\u00eb influenconte zgjedhjet strategjike dhe ecurin\u00eb e luft\u00ebs s\u00eb Hitlerit, q\u00eb m\u00eb pas gjithsesi u desh t\u00eb p\u00ebrballej me mang\u00ebsit\u00eb e k\u00ebtyre l\u00ebnd\u00ebve. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, Norvegjia luajti nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb Betej\u00ebn e Atlantikut, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn n\u00ebndet\u00ebset gjermane vun\u00eb n\u00eb prov\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb rrug\u00ebt e furnizimit drejt Britanis\u00eb s\u00eb Madhe dhe Bashkimit Sovjetik. Sikur t\u00eb kontrollonte Norvegjin\u00eb t\u00eb kishte qen\u00eb Londra n\u00eb vend t\u00eb Berlinit, at\u00ebher\u00eb i gjith\u00eb ekuilibri n\u00eb dete do kishte ndryshuar n\u00eb disavantazh t\u00eb Gjermanis\u00eb.<\/p>\n
Urdhri i Hitlerit p\u00ebr t\u00eb mos i asgj\u00ebsuar anglez\u00ebt n\u00eb Dunkerk<\/p>\n
Premtimet e kreut t\u00eb Luftwaffe Hermann Wilhelm G\u00f6ring, iluzioni i Hitlerit p\u00ebr t\u2019i l\u00ebn\u00eb nj\u00eb der\u00eb hapur Britanis\u00eb s\u00eb Madhe, preokupimet e komandantit t\u00eb Frontit Per\u00ebndimor Marshallit Gerd von Rundstedt: qen\u00eb k\u00ebta element\u00eb q\u00eb b\u00ebn\u00eb t\u00eb mundur \u201cmrekullin\u00eb e Dunkerkut\u201d. E diel\u00eb, 26 maj 1940 \u2013 kur ushtria franceze ishte n\u00eb rrug\u00eb n\u00eb frontin verior t\u00eb pushtimit nazist \u2013 nisi Operacioni \u201cDinamo\u201d, dometh\u00ebn\u00eb tentativa britanike p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar sa m\u00eb shum\u00eb ushtar\u00eb q\u00eb t\u00eb ishte e mundur duke i imbarkuar me shpejt\u00ebsi drejt Anglis\u00eb. Trupat anglo \u2013 franceze n\u00eb t\u00ebrheqje u grumbulluan n\u00eb plazhin e Dunkerque, q\u00eb shpejt u rrethua nga divizionet gjermane. T\u00eb cilat u ndal\u00ebn vet\u00ebm pak kilometra larg bregdetit. Motivi mbetet mister. Vendimi kontradiktor u mor nga Adolf Hitleri personalisht, por nuk jan\u00eb kuptuar asnj\u00ebher\u00eb arsyet e v\u00ebrteta e atij ngurrimi p\u00ebr t\u2019u dh\u00ebn\u00eb goditjen vdekjeprur\u00ebse armikut n\u00eb t\u00ebrheqje.<\/p>\n
Ndoshta Marshalli von Rundstedt e bindi se ndoshta ishte m\u00eb mir\u00eb q\u00eb t\u2019u jepej pushim trupave dhe t\u00eb \u00e7lodheshin panzer\u00ebt q\u00eb qen\u00eb cfilitur n\u00eb gar\u00ebn e \u00e7frenuar e nisur dy jav\u00eb m\u00eb par\u00eb. Sigurisht q\u00eb Hermann G\u00f6ring e siguroi Fyhrerin p\u00ebr faktin se vet\u00ebm aviacioni do t\u00eb mjaftonte p\u00ebr t\u2019i asgj\u00ebsuar armiqt\u00eb. Hitleri kishte edhe nj\u00eb q\u00ebllim tjet\u00ebr: synonte q\u00eb t\u00eb bind\u00ebte Londr\u00ebn q\u00eb t\u00eb arrinte nj\u00eb marr\u00ebveshje me t\u00eb dhe, ka mund\u00ebsi edhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb, preferoi q\u00eb t\u00eb mos nd\u00ebrhynte ndaj ushtar\u00ebve anglez\u00eb. Ato dit\u00eb pushimi i mund\u00ebsuan k\u00ebshtu Britanis\u00eb s\u00eb Madhe q\u00eb t\u00eb krijonin nj\u00eb flot\u00eb t\u00eb improvizuar me \u00e7do mjet lundures n\u00eb dispozicion. K\u00ebshtu, kund\u00ebr \u00e7do parashikimi t\u00eb vet\u00eb strateg\u00ebve britanik\u00eb, m\u00eb 2 qershor u evakuua i fundit i 338000 ushtar\u00ebve. Midis tyre edhe 120000 francez\u00ebve q\u00eb do t\u00eb p\u00ebrb\u00ebnin b\u00ebrtham\u00ebn e Franc\u00ebs s\u00eb Lir\u00eb t\u00eb drejtuar nga Gjenerali Charles De Gaule. Mund t\u00eb thuhet me siguri se gabimi i Dunkerkut vendosi fatet e luft\u00ebs.<\/p>\n
\u00c7far\u00eb do t\u00eb kishte ndodhur sikur\u2026 Asgj\u00ebsimi i trupave anglo \u2013 franceze n\u00eb Dunkerk do t\u00eb kishte vendosur nj\u00eb hipotek\u00eb serioze mbi luft\u00ebn. Duke vepruar k\u00ebshtu, Hitleri do t\u00eb kishte nxjerr\u00eb nga konflikti qindra-mij\u00ebra ushtar\u00eb armiq ekspert\u00eb dhe t\u00eb st\u00ebrvitur mir\u00eb, q\u00eb n\u00eb vijim u p\u00ebrdor\u00ebn me sukses n\u00eb betej\u00eb nga aleat\u00ebt. T\u00eb nj\u00ebjtit francez\u00eb formuan b\u00ebrtham\u00ebn e ringjalljes s\u00eb m\u00ebpasme t\u00eb Franc\u00ebs. Por sidomos asgj\u00ebsimi i Trup\u00ebs Ekspedicionare Britanike do t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonte nj\u00eb goditje psikologjike t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb luft\u00ebs s\u00eb nervave q\u00eb Hitleri b\u00ebnte me Britanin\u00eb p\u00ebr ta shtyr\u00eb q\u00eb t\u00eb k\u00ebrkonte paqen.<\/p>\n
Urdhri i Mussolinit p\u00ebr t\u00eb sulmuar Greqin\u00eb n\u00eb dim\u00ebr<\/p>\n
Qe Adolf Hitleri ai q\u00eb theksoi se sulmi jo i koordinuar italian ndaj Greqis\u00eb kishte influencuar negativisht ndaj Operacionit \u201cBarbarossa\u201d (pushtimit t\u00eb Bashkimit Sovjetik) duke e vouar aq shum\u00eb sa duhej p\u00ebr t\u2019i penguar gjerman\u00ebt p\u00ebr t\u00eb pushtuar Mosk\u00ebn. P\u00ebr hir t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, historian\u00ebt kan\u00eb shum\u00eb dyshime lidhur me nj\u00eb interpretim t\u00eb till\u00eb, por ky ishte mendimi i Fyhrerit. Ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb e sigurt\u00eb \u00ebsht\u00eb se agresioni ndaj Greqis\u00eb qe nj\u00eb nd\u00ebrthurje gabimesh t\u00eb bujshme q\u00eb e ndryshoi p\u00ebrfundimisht rolin e Italis\u00eb n\u00eb luft\u00eb dhe n\u00eb bot\u00eb. Sulmi u d\u00ebshirua personalisht nga Mussolini, edhe p\u00ebr t\u00eb kryer nj\u00eb luft\u00eb paralele ndaj asaj t\u00eb Gjermanis\u00eb, duke u hakmarr\u00eb k\u00ebshtu ndaj Hitlerit p\u00ebr shp\u00ebrfilljen e treguar n\u00eb marrjen e iniciativave luftarake pa u k\u00ebshilluar me aleatin. Italian\u00ebt i nis\u00ebn operacionet ushtarake m\u00eb 26 tetor, n\u00eb vigjilje t\u00eb sezonit t\u00eb ftoht\u00eb, q\u00eb do ta b\u00ebnte t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb luftimin n\u00eb malet e Epirit, ku u p\u00ebrq\u00ebndruan duke l\u00ebvizur nga Shqip\u00ebria.<\/p>\n
Ve\u00e7 k\u00ebsaj, u rreshtuan m\u00eb pak ushtar\u00eb nga sa u konsideruan t\u00eb nevojsh\u00ebm (nja 10 divizione respektivisht 20 t\u00eb parashikuarve) dhe me nj\u00eb logjistik\u00eb katastrofike: portet shqiptare qen\u00eb t\u00eb mbingarkuar dhe n\u00eb konfuzion t\u00eb plot\u00eb, rrug\u00ebt e pakalueshme, mjetet e transportit t\u00eb pap\u00ebrshtatshme. Aviacioni italian nuk arriti kurr\u00eb q\u00eb t\u00eb ket\u00eb pesh\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb keqe dim\u00ebrore. Ministri i Jasht\u00ebm Galeazzo Ciano theksoi se grek\u00ebt qen\u00eb t\u00eb korruptuar dhe se do t\u2019i cedonin goditjes, por faktet e nxorr\u00ebn gabim. Bullgaria dhe Turqia nuk nd\u00ebrhyn\u00eb n\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb Italis\u00eb. Duke i dh\u00ebn\u00eb ultimatumin qeveris\u00eb s\u00eb Kryeministrit grek Ioannsi Metaxas dhe, p\u00ebr pasoj\u00eb, sulmin e b\u00ebr\u00eb, Italia ka shpejt q\u00eb t\u2019i zhdukej iluzioni se \u201cdo t\u2019ia thyenin brinj\u00ebt Greqis\u00eb\u201d. P\u00ebrkundrazi, p\u00ebsoi nj\u00eb kund\u00ebrsulm shkat\u00ebrrimtar q\u00eb i \u00e7oi grek\u00ebt deri brenda Shqip\u00ebris\u00eb. N\u00eb val\u00ebn e d\u00ebshtimit italian, n\u00eb Jugosllavi pati nj\u00eb grusht shteti antiBosht. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb gjerman\u00ebt i detyruan q\u00eb t\u00eb nd\u00ebrhyjn\u00eb n\u00eb Ballkan. I n\u00ebnshtruan me shpejt\u00ebsi, por vonuan me disa jav\u00eb sulmin ndaj Bashkimit Sovjetik. K\u00ebshtu q\u00eb pat\u00ebn m\u00eb pak koh\u00eb n\u00eb dispozicion p\u00ebr pushtimin p\u00ebrpara se t\u00eb ngecnin n\u00eb dimrin rus. Nd\u00ebrkoh\u00eb, \u00e7do besueshm\u00ebri e mbetur e Italis\u00eb ishte zhdukur.<\/p>\n
\u00c7far\u00eb do t\u00eb kishte ndodhur sikur\u2026 Fushata e Greqis\u00eb do t\u00eb mund t\u00eb fitohej. Mjaftonte t\u00eb planifikohej m\u00eb mir\u00eb dhe t\u00eb mos b\u00ebheshin t\u00eb gjitha gabimet q\u00eb u b\u00ebn\u00eb, duke filluar nga \u00e7mobilizimi i divizioneve rezerv\u00eb q\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pashpjegueshme u b\u00eb n\u00eb ver\u00eb. Sikur Italia ta kishte kontrolluar Greqin\u00eb, do t\u00eb kishte pasur nj\u00eb impakt m\u00eb t\u00eb madh ndaj Mesdheut, me reperkusione edhe ndaj luft\u00ebs n\u00eb Afrik\u00ebn Veriore. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, ndoshta do ta kishte sjell\u00eb Turqin\u00eb nga ana e Boshtit dhe, n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, do t\u00eb ishte hapur nj\u00eb rrug\u00eb tjet\u00ebr drejt Lindjes s\u00eb Mesme dhe Kaukazin, me rezervat e tyre t\u00eb naft\u00ebs. S\u00eb fundi, duke fituar n\u00eb Greqi, Italia nuk do t\u00eb ishte b\u00ebr\u00eb vasale e Hitlerit, si\u00e7 edhe ndodhi n\u00eb fakt. Pastaj, p\u00ebr sa i p\u00ebrket Gjermanis\u00eb, sikur t\u00eb mos kishte qen\u00eb e detyruar t\u00eb nd\u00ebrhynte n\u00eb Ballkan, ajo do t\u00eb kishte mundur t\u00eb p\u00ebrq\u00ebndrohej m\u00eb par\u00eb dhe m\u00eb shum\u00eb me fushat\u00ebn e Rusis\u00eb. Disa mendojn\u00eb se do ta kishte marr\u00eb Mosk\u00ebn dhe kjo do t\u00eb kishte qen\u00eb nj\u00eb goditje vdekjeprur\u00ebse p\u00ebr Stalinin. Por, gjithsesi, ndoshta Bashkimi Sovjetik nuk do t\u00eb ishte dor\u00ebzuar.<\/p>\n
Vendimi i Japonis\u00eb p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb luft\u00eb Shtetet e Bashkuara<\/p>\n
Berlini, Roma dhe Tokio qen\u00eb bindur se her\u00ebt a von\u00eb do t\u00eb shp\u00ebrthente lufta kund\u00ebr Shteteve t\u00eb Bashkuara. N\u00eb nj\u00eb far\u00eb m\u00ebnyre, Amerika e kishte b\u00ebr\u00eb tashm\u00eb zgjedhjen e saj me furnizimet masive p\u00ebr Britanin\u00eb e Madhe dhe Bashkimin Sovjetik, por nj\u00ebkoh\u00ebsisht n\u00eb Shtetet e Bashkuara n\u00eb vitin 1941 partia neutraliste ishte e fort\u00eb dhe Karta Atlantike e gushtit t\u00eb atij viti nuk p\u00ebrmendte asnj\u00eb nd\u00ebrhyrje t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb ushtarake t\u00eb amerikan\u00ebve n\u00eb teatrat e luft\u00ebs. K\u00ebshtu, p\u00ebr Gjermanin\u00eb, Japonin\u00eb dhe Italin\u00eb nuk ishte patjet\u00ebr e domosdoshme ta zgjeronin p\u00ebrplasjen tek Shtetet e Bashkuara. Hitleri kishte menduar gjithmon\u00eb se shtyrja sa m\u00eb shum\u00eb t\u00eb ishte e mundur hyrjes n\u00eb luft\u00eb e kolosit amerikan do t\u00eb ishte nj\u00eb avantazh.<\/p>\n
Lideri nazist e kishte ekspozuar shum\u00eb her\u00eb iden\u00eb e tij lidhur me nevoj\u00ebn p\u00ebr t\u2019i eliminuar nj\u00eb e nga nj\u00eb kund\u00ebrshtar\u00ebt europian\u00eb p\u00ebrpara se t\u00eb hynin n\u00eb luft\u00eb Shtetet e Bashkuara. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, p\u00ebr t\u00eb ekzistonte nj\u00eb mund\u00ebsi e larg\u00ebt marr\u00ebveshjeje me amerikan\u00ebt p\u00ebr t\u2019i ndar\u00eb kontinentet n\u00eb d\u00ebm t\u00eb fuqive t\u00eb vjetra koloniale europiane. Vet\u00eb Pakti Tripal\u00ebsh, duke ndar\u00eb sferat e influenc\u00ebs bot\u00ebrore midis Gjermanis\u00eb, Italis\u00eb dhe Japonis\u00eb, i linte zbuluar Amerikat. Nga ana e saj, Japonia ishte e impenjuar tashm\u00eb n\u00eb luft\u00ebn e saj n\u00eb Kin\u00eb dhe ndoshta do t\u2019i kushtohej pushtimit t\u00eb posedimeve koloniale angleze, franceze e hollandeze n\u00eb Azi pa marr\u00eb iniciativ\u00ebn e p\u00ebrfshirjes s\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara.<\/p>\n
Por Japonia dyshonte se n\u00eb rastin e sulmit ndaj domeneve anglo \u2013 hollandeze, amerikan\u00ebt nuk do t\u00eb q\u00ebndronin duarkryq dhe e dinte se Shtetet e Bashkuara kishin nisur nj\u00eb politik\u00eb riarmatimi qysh nga viti 1940. Qe k\u00ebshtu q\u00eb m\u00eb 7 dhjetor 1941 vendosi q\u00eb t\u2019i godas\u00eb befasisht Pearl Harbor.<\/p>\n
Por edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb Gjermania dhe Italia nuk qen\u00eb t\u00eb detyruara ta sfidonin Uashingtonin: Pakti Tripal\u00ebsh me Japonin\u00eb nuk parashikonte nj\u00eb shpallje lufte automatike. P\u00ebr ta demonstruar \u00ebsht\u00eb fakti se Tokio nuk e sulmoi kurr\u00eb Bashkimin Sovjetik p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur aleat\u00ebt europian\u00eb. Pavar\u00ebsisht k\u00ebsaj, m\u00eb 11 dhjetor 1941 edhe Gjermania dhe Italia u shpall\u00ebn luft\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara. Pse e b\u00ebn\u00eb mbetet ende sot nj\u00eb enigm\u00eb.<\/p>\n
\u00c7far\u00eb do t\u00eb kishte ndodhur sikur\u2026 Beteja e Pearl Harbor hapi premisat e humbjes s\u00eb forcave t\u00eb Paktit Rom\u00eb \u2013 Berlin \u2013 Tokio. Pearl Harbor p\u00ebrcaktoi hyrjen n\u00eb konflikt t\u00eb asaj fuqie q\u00eb m\u00eb pas do t\u2019i sh\u00ebnonte ushtarakisht rezultatin. N\u00eb Shtetet e Bashkuara ekzistonte akoma nj\u00eb shpirt i fort\u00eb izolacionist dhe pas ulmin japonez hyrja n\u00eb luft\u00eb e Uashingtonit do t\u00eb vonohej.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb ndoshta japonez\u00ebt do t\u00eb kishin pasur dor\u00eb t\u00eb lir\u00eb n\u00eb Azi, nd\u00ebrsa n\u00eb Afrik\u00eb e n\u00eb Europ\u00eb italo \u2013 gjerman\u00ebt nuk do t\u00eb duhej t\u00eb preokupoheshin p\u00ebr nd\u00ebrhyrjen amerikane. P\u00ebr shembull, nuk do t\u00eb kishte ndodhur Operacioni \u201cTorch\u201d, me t\u00eb cilin n\u00eb fundin e 1942 forcat aleate zbarkuan n\u00eb Marok dhe shkaktuan humbjen p\u00ebrfundimtare t\u00eb Boshtit n\u00eb Afrik\u00eb. Dhe nga aty t\u00eb nj\u00ebjtat trupa nuk do ta pushtonin Si\u00e7ilin\u00eb n\u00eb korrikun e 1943, duke shkaktuar m\u00eb 25 t\u00eb k\u00ebtij muaji r\u00ebnien e regjimit fashist.<\/p>\n
<\/p>\n
Urdhri i Hitlerit p\u00ebr Armat\u00ebn e VI q\u00eb t\u00eb mos t\u00ebrhiqej nga Stalingradi. 3 milion ushtar\u00eb i p\u00ebrfshin\u00eb n\u00eb betej\u00ebn e Stalingradit, ndoshta m\u00eb e madhe e t\u00eb gjith\u00eb historis\u00eb. 2 milion prej k\u00ebtyre p\u00ebrfunduan t\u00eb vdekur, t\u00eb plagosur, t\u00eb zhdukur apo rob\u00ebr lufte. Me k\u00ebt\u00eb p\u00ebrleshje fatet e Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore ndryshuan dhe iniciativa kaloi nga gjerman\u00ebt tek rus\u00ebt.<\/p>\n
<\/p>\n
Beteja u zhvillua midis fundit t\u00eb gushtit t\u00eb 1942 dhe shkurtit t\u00eb 1943: Hitleri vendosi pushtimin e Stalingradit, qend\u00ebr industriale mbi Vollg\u00eb q\u00eb mbante emrin e diktatorit sovjetik, kishte nj\u00eb dometh\u00ebnie themelore. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb, p\u00ebrdori Armat\u00ebn e VI e Gjeneralit Friderich Paulis, e mbuluar nga krah\u00ebt prej rumun\u00ebve, italian\u00ebve (mbi 220000), hungarez\u00ebve dhe aleat\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb. P\u00ebr motive t\u00eb kund\u00ebrta, Stalini e mendonte n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb: edhe p\u00ebr t\u00eb Stalingradi nuk duhej t\u00eb binte, edhe me koston e transferimit n\u00eb nj\u00eb ferr.<\/p>\n
<\/p>\n
P\u00ebrleshja zgjati p\u00ebr muaj me radh\u00eb, sht\u00ebpi m\u00eb sht\u00ebpi, me humbje t\u00eb m\u00ebdha nga t\u00eb dyja pal\u00ebt. Kur rus\u00ebt i \u00e7an\u00eb frontet n\u00eb t\u00eb dyja krah\u00ebt e qytetit duke e rrethuar, nj\u00eb lak u mbyll rreth Armat\u00ebs s\u00eb VI t\u00eb Paulus, me mbi 250000 ushtarak\u00eb t\u00eb z\u00ebn\u00eb n\u00eb kurth. Ishte momenti i t\u00ebrheqjes. Edhe pse qytetit i afroheshin trupat e Gjeneralit Erich von Manstein, p\u00ebr t\u00eb provuar t\u00eb lidheshin divizionet gjermane dhe shp\u00ebtuar t\u00eb shp\u00ebtueshmen.<\/p>\n
<\/p>\n
Do t\u00eb kishte qen\u00eb e mundur q\u00eb t\u00eb mbijetonte nj\u00eb pjes\u00eb e njer\u00ebzve, por nd\u00ebrsa tentativa e von Manstein p\u00ebr ta \u00e7ar\u00eb rrethimin nuk ia arriti, forcat e Paulus mbet\u00ebn t\u00eb gozhduara n\u00eb Stalingrado prej vullnetit eksplicit t\u00eb Hitlerit, i cili dha urdh\u00ebr q\u00eb t\u00eb rezistohej deri n\u00eb njeriun e fundit. Bile, kur tashm\u00eb gjith\u00e7ka ishte humbur, Fyhreri e gradoi Paulus Feldmarshall.<\/p>\n
<\/p>\n
N\u00eb fakt, kishte frik\u00eb se mos kapej i i gjall\u00eb dhe, duke e graduar, shpresonte q\u00eb nderi i tij do t\u2019i pengonte dor\u00ebzimin, duke qen\u00eb se ky fakt nuk kishte prekur deri n\u00eb at\u00eb moment asnj\u00eb oficer gjerman me grad\u00eb kaq t\u00eb lart\u00eb. P\u00ebr t\u00eb Hitleri uronte nj\u00eb vet\u00ebvrajse p\u00ebr ta luajtur t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb planin e propagand\u00ebs. Por Paulus, deri m\u00eb at\u00ebhere gjithmon\u00eb i bindur ndaj urdh\u00ebrave, zgjodhi q\u00eb t\u00eb shp\u00ebtoj\u00eb dhe m\u00eb 2 shkurt ju dor\u00ebzua sovjetik\u00ebve. Nga njer\u00ebzit e tij, 100000 kishin vdekur dhe po aq qen\u00eb kapur si rob\u00ebr lufte. Pjesa m\u00eb e madhe e tyre nuk u kthye kurr\u00eb m\u00eb n\u00eb Gjermani.<\/p>\n
\u00c7far\u00eb do t\u00eb kishte ndodhur sikur\u2026 Sikur Hitleri do t\u00eb kishte lejuar q\u00eb t\u00eb shp\u00ebtoheshin ushtar\u00ebt e Armat\u00ebs s\u00eb VI ndoshta nuk do t\u00eb ndryshonte krejt\u00ebsisht rezultati i luft\u00ebs n\u00eb Rusi, por sigurisht q\u00eb do t\u00eb kishte pasur pasoja. M\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja ajo e natyr\u00ebs psikologjike. Stalingradi q\u00eb humbja e par\u00eb e madhe gjermane dhe fitorj e par\u00eb e madhe sovjetike.<\/p>\n
Nj\u00eb rezultat m\u00eb pak i past\u00ebr i asgj\u00ebsimit t\u00eb nj\u00eb armate t\u00eb t\u00ebr\u00eb do t\u00eb ishte menaxhuar ndryshe nga t\u00eb dyja pal\u00ebt. Edhe pse rus\u00ebt nuk ia dol\u00ebn n\u00eb planin e tyre t\u00eb madh p\u00ebr ta rrethuar t\u00eb gjith\u00eb frontin jugor dhe gjerman\u00ebt demonstruan se qen\u00eb n\u00eb gjendje t\u2019u p\u00ebrgjigjeshin sovjetik\u00ebve akoma n\u00eb 1943. Sikur asaj q\u00eb ndodhi t\u2019i ishte shtuar dusponueshm\u00ebria e Armat\u00ebs s\u00eb VI dhe nj\u00eb gjendje psikologjike jo e r\u00ebnduar nga nj\u00eb ndjesi disfate (t\u00eb cil\u00ebs pala sovjetike i kund\u00ebrvinte mitin e Luft\u00ebs s\u00eb Madhe Patriotike t\u00eb ngritur pik\u00ebrisht n\u00eb Stalingrad) rezistenca gjermane n\u00eb frontin lindor do t\u00eb kishte mundur t\u00eb zgjatej m\u00eb shum\u00eb.<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore ishte konflikti i armatosur midis Aleat\u00ebve dhe Boshtit Nazist, i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga Italia, Gjermania dhe Japonia nga viti 1939 deri n\u00eb vitin 1945. Marr\u00ebveshja e Versaj\u00ebs n\u00eb Paris, ngarkoi Gjermanin\u00eb me t\u00eb gjitha fajet e luft\u00ebs. Sanksionet q\u00eb iu vendos\u00ebn ishin t\u00eb r\u00ebnda, por Gjermania do t\u00eb firmoste k\u00ebt\u00eb marr\u00ebveshje. […]<\/p>\n","protected":false},"author":2013,"featured_media":91675,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,191,334],"tags":[],"class_list":{"0":"post-91674","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-aktualitet","8":"category-bota","9":"category-histori"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/91674","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2013"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=91674"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/91674\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media\/91675"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=91674"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=91674"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zjarr.tv\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=91674"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}