Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, di si të tërheqë vëmendjen ndaj vendit të tij. Ish-basketbollisti i kombëtares (1.98 m i gjatë) prezantoi në shtator të vitit të kaluar Diellën, një ministre virtuale përgjegjëse për prokurimet publike.
Kreu i Partisë Socialiste, në pushtet prej më shumë se 12 vitesh dhe tashmë në mandatin e katërt, fitoi zgjedhjet e vitit 2025 duke premtuar anëtarësimin e plotë të Shqipërisë në BE deri në vitin 2030. Për të arritur këtë objektiv, lufta kundër korrupsionit mbetet thelbësore, një nga kërkesat kryesore të Brukselit ndaj vendit me 2.3 milionë banorë, i cili nisi zyrtarisht negociatat e anëtarësimit katër vite më parë.
Duke prezantuar nismën, Rama sqaroi: “Nuk po i delegojmë [Diellës] përgjegjësinë për të qeverisur apo për të marrë vendime përfundimtare. Po i japim përgjegjësinë të bëjë atë që bën më mirë: të përpunojë të dhëna me shpejtësi dhe të na japë përgjigje shumë të shpejta […] Tenderët publikë do të jenë 100% pa korrupsion.”
Opozita reagoi duke pyetur: “Kë do të arrestojë policia nëse kjo ministre gabon apo lehtëson një mashtrim? Programuesin?” Diella, emri i së cilës do të thotë “Diell” në shqip, iu përgjigj kritikave përmes ekranit në parlament: “Ndryshe nga njerëzit, unë nuk kam të afërm për të favorizuar, as miq për t’u dhënë kontrata, dhe as emocione që të më turbullojnë gjykimin mbi të dhënat publike. Besnikëria ime është matematikore.”
Rama, 61 vjeç, argumentoi: “Teknologjia nuk ka miq, nuk pranon kafe dhe nuk ka frikë nga hakmarrja.” Ai mbrojti idenë se algoritmi do të kapërcejë “nepotizmin strukturor” të vendit. “Ne jemi një vend kushërinjsh — nuk është e lehtë të kesh ndërveprime plotësisht të drejta dhe transparente në një vend kushërinjsh,” deklaroi ai në një intervistë për The New York Times në janar.
Emërimi i Diellës u pasqyrua gjerësisht nga mediat ndërkombëtare. Megjithatë, shumë shqiptarë shprehën mosbesim. Mes tyre ishte Jorida Tabaku, deputete e Partisë Demokratike dhe kryetare e Komisionit për Çështjet Europiane. “Nëse sistemi që përdor këto mjete nuk ka integritet, inteligjenca artificiale rrezikon të kthehet në një ‘kuti të zezë’ që përqendron pushtetin në vend që të zbulojë abuzimet,” deklaroi ajo.
Vetëm dy muaj pas emërimit të Diellës, Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) kërkoi pezullimin e zëvendëskryeministres Belinda Balluku, duke e akuzuar për “shkelje të barazisë në tenderë publikë”. Çështja përfundoi në Gjykatën Kushtetuese, e cila më 6 shkurt e shkarkoi nga detyra. Rama kritikoi vendimin dhe refuzoi t’i hapë rrugë heqjes së imunitetit parlamentar të saj.
Skepticizmi ndaj inteligjencës artificiale u thellua kur SPAK vendosi në arrest shtëpie drejtuesit e Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), përfshirë drejtoreshën Mirlinda Karçanaj dhe zëvendësen e saj Hava Delibashi, si dhe akuzoi disa persona të tjerë për korrupsion. Akuzat përfshijnë manipulim tenderësh dhe ushtrim presioni ndaj një sipërmarrësi të teknologjisë për t’u tërhequr nga një garë publike.
Më 24 janar, disa parti opozitare thirrën protesta, ku pati edhe incidente përpara zyrës së kryeministrit. Demonstratat vijuan më 10 dhe 11 shkurt me kërkesa për dorëheqjen e Ramës. Ndërkohë, aktorja Anila Bisha, mbi imazhin dhe zërin e së cilës u ndërtua avatar-i Diella, paditi qeverinë për përdorim të paautorizuar të figurës së saj.
Gazment Bardhi, kreu i grupit parlamentar të Partisë Demokratike, e quajti ministren virtuale “propagandë të pastër”, duke theksuar se personat që e krijuan janë nën hetim për korrupsion. “Në një qeveri të korruptuar, asnjë algoritëm nuk e zgjidh problemin,” deklaroi ai.
Ekspertë të pavarur theksojnë se ndikimi i inteligjencës artificiale në luftën kundër korrupsionit mbetet i paqartë. Andi Hoxhaj, profesor i së drejtës në King’s College London, vëren se është ende herët për të vlerësuar efektivitetin e Diellës. Ndërsa Rovena Sulstarova nga Instituti për Demokraci dhe Ndërmjetësim shprehet se IA mund të rrisë transparencën, por nuk përbën zgjidhje më vete.
Shkrimtari dhe intelektuali Fatos Lubonja, i cili kaloi 17 vite burg gjatë diktaturës komuniste, shpreh skepticizëm të thellë ndaj qeverisë. Ai argumenton se pushteti i Ramës mbështetet në katër shtylla: oligarkët, mediat e lidhura me ta, krimin e organizuar dhe mbështetjen ndërkombëtare. Sipas tij, marrëdhënia e Shqipërisë me qendrat e fuqisë ndërkombëtare ka funksionuar historikisht mbi bazën e legjitimitetit të jashtëm dhe tolerimit të problemeve të brendshme.
“Njëra janë oligarkët, të gjithë njerëzit e pasur që e rrethojnë. Njëra është media që ata zotërojnë ose financojnë. E treta është krimi i organizuar. Dhe e katërta është mbështetja ndërkombëtare, veçanërisht nga Evropa Perëndimore dhe SHBA-ja”, shprehet ai.
Në fund të fundit, pastrimi i niveleve të larta do të varet nga vullneti njerëzor. Lubonja përfundon: “Nuk besoj se SPAK-u i vetëm mund ta ndryshojë vendin. Nuk mund ta reformosh vetëm sistemin e drejtësisë kur politika, ekonomia dhe krimi i organizuar po lëvizin të gjitha në drejtim të kundërt. Dhe Rama nuk po vepron me mirëbesim.
Marrë nga: El Pais
