Në zonën e Zvërnecit, një komunitet në bregdetin shqiptar, Brunela Mertiri kishte kaluar gjithë jetën duke notuar dhe pushuar në plazhin e Pishe Poros. Kjo, të paktën deri në pranverën e këtij viti, kur në zonë u vendosën gardhet me tela me gjemba.
Këto barriera shënojnë vendin ku është planifikuar ndërtimi i një resorti luksoz turistik, i cili do të shtrihet në më shumë se 13 milionë metra katrorë të bregdetit shqiptar, duke përfshirë edhe zona të mbrojtura pranë Lagunës së Nartës dhe ishullit të Sazanit.
Projekti shumë i debatueshëm i resortit në Sazan mbështetet nga disa kompani të lidhura me Jared Kushner, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump, dhe ka marrë mbështetjen e kryeministrit shqiptar Edi Rama.
Punimet nisën në muajin prill, por më pas projekti është pezulluar pas kërkesave për një vlerësim të ndikimit në mjedis dhe hetimeve të nisura nga Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK).
“Ky është vendi im. Ata nuk meritojnë të vijnë dhe të marrin tokën tonë, detin tonë, pyllin tonë. Është i yni, nuk është i tyre. Nuk është i Kastratit, as i Kushnerit, as i Trumpit dhe as i askujt tjetër”, u shpreh Mertiri në një video të bërë virale, duke iu referuar biznesmenit shqiptar Shefqet Kastrati, një prej personave të lidhur me projektin.
Videoja e Brunela Mertirit, së bashku me pamjet e një të riu që tërhiqet zvarrë nga dy punonjës sigurie private gjatë një proteste, pasqyron zemërimin e madh që ka shkaktuar projekti te shumë shqiptarë.
Për më shumë se një muaj, dhjetëra mijëra protestues në Tiranë kanë marshuar drejt zyrës së kryeministrit Rama, duke kërkuar anulimin e projektit, dorëheqjen e tij dhe, në një kuptim më të gjerë, fundin e korrupsionit në një vend që synon anëtarësimin në Bashkimin Europian.
E quajtur “Revolucioni i Flamingove”, në nder të shpendit migrator që strehohet në Lagunën e Nartës, kjo lëvizje konsiderohet si iniciativa sociale më e rëndësishme në Shqipëri që prej rënies së regjimit komunist në vitin 1991.
Ajo është padyshim një lëvizje e brezit Z, që i ngjan protestave të tjera të udhëhequra nga të rinjtë kundër korrupsionit dhe autoritarizmit në rajon, përfshirë Hungarinë, Serbinë dhe vende të tjera.
Edhe pse fillimisht u fokusua te projekti i resortit, lëvizja është zgjeruar duke artikuluar një vizion për një Shqipëri të re, të bazuar në demokraci, transparencë dhe përgjegjshmëri.
Ajo ka mobilizuar breza të ndryshëm të shoqërisë, përtej ndarjeve politike, ka aktivizuar diasporën shqiptare dhe ka tërhequr mbështetjen e qytetarëve europianë. Por përballë saj qëndrojnë korrupsioni i rrënjosur, klientelizmi politik, krimi i organizuar dhe një histori e gjatë e neglizhimit të interesit publik.
I propozuar për herë të parë në vitin 2024, resorti do të përfshinte investime shumë miliardëshe në dy zona, rreth 1.4 miliardë dollarë për zhvillimin e ishullit të Sazanit dhe rreth 4.7 miliardë dollarë për zhvillimin e një sipërfaqeje të madhe pranë Zvërnecit.
Një plan i rrjedhur për projektin parashikon ndërtimin e 600 shtëpive rezidenciale, 520 vilave, 1400 apartamenteve, një marine me kapacitet për 350 superjahte, një fushe golfi, dyqane, restorante dhe shumë struktura të tjera turistike.
Kryeministri Edi Rama ka argumentuar se një projekt i tillë do të sjellë zhvillim të nevojshëm për zonën.
“Janë investitorë të mëdhenj. Është një mundësi historike për Shqipërinë”, tha Rama për “Financial Times” në qershor. Ai shtoi se pa emra si Jared Kushner “askush nuk do të interesohej për flamingot, për Shqipërinë apo për asgjë tjetër”.
Por shumë banorë vendas e shohin projektin si një marrëveshje korruptive që do të pasurojë vetëm disa investitorë të fuqishëm dhe turistë të luksit, në kurriz të komunitetit lokal, mjedisit dhe perspektivës së Shqipërisë për anëtarësim në BE.
Në një intervistë për një podcast në muajin maj, Ivanka Trump tregoi se si ajo dhe Jared Kushner kishin zbuluar ishullin e Sazanit, të cilin e përshkroi si një “ishull privat në mes të Mesdheut”.
“Ne notuam drejt ishullit, bëmë një shëtitje, zbathur deri në majë, dhe thjesht u mahnitëm. Qëndroi me ne që nga ai moment”, tregoi ajo.
Kjo histori e “zbulimit” të ishullit u prit me ironi në mediat shqiptare, ku u krahasua në mënyrë sarkastike me historinë e Robinson Kruzosë.
Sazani është vërtet një ishull i bukur dhe i pabanuar, që ndodhet në hyrje të Gjirit të Vlorës, aty ku takohen deti Adriatik dhe ai Jon. Por ai nuk është aspak një territor i pazbuluar dhe as një zonë e paprekur.
Ishulli ka qenë një bazë ushtarake që prej lashtësisë. Gjatë Luftës së Ftohtë, ai ka shërbyer si pikë strategjike ku u vendosën edhe nëndetëse sovjetike, ndërsa territori u mbush me bunkerë dhe tunele sekrete.
Pas mbylljes së bazës ushtarake, në vitin 2010 ishulli u përfshi në Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan. Deri në vitin 2024, shitja apo dhënia me qira për zhvillime private e territoreve brenda parqeve kombëtare të mbrojtura ishte e ndaluar me ligj.
Por më pas Kuvendi i Shqipërisë miratoi Ligjin 21/2024, një ndryshim në ligjin e vitit 2017 për zonat e mbrojtura, i cili krijoi përjashtime për zhvillime turistike të nivelit të lartë, përfshirë resortet me pesë yje.
Kërkesat e protestuesve për shfuqizimin e këtij ndryshimi ligjor janë mbështetur edhe nga anëtarë të Parlamentit Europian. Eurodeputetët kanë miratuar një rezolutë ku kërkojnë ndalimin e projektit të resortit dhe respektimin e ligjeve europiane për mbrojtjen e mjedisit.
“Nëse ata vazhdojnë përpara me këtë projekt, do të kenë një problem të madh me Bashkimin Europian gjatë negociatave”, tha Tineke Strik, eurodeputete holandeze.
Përtej pasojave mjedisore, protestuesit shprehin shqetësime edhe për mënyrën se si iu dha projektit statusi i investimit strategjik.
Ligji shqiptar për investimet strategjike, i miratuar në vitin 2015, i ngarkon shtetit detyrën për të përshpejtuar procedurat administrative për ndërtimet dhe për të ndihmuar në kostot e zhvillimit të infrastrukturës mbështetëse.
Vendimi për t’i dhënë statusin e investitorit strategjik kompanisë Atlantic Incubation Partners, e lidhur me Kushner dhe përgjegjëse për planifikimin e resortit, parashikonte që Ministria e Mbrojtjes, pra paratë e taksapaguesve, të mbulonte kostot për pastrimin e mbetjeve ushtarake në Sazan.
Ishulli nuk është një vend i lehtë për t’u kthyer në resort luksoz. Ai nuk ka sistem furnizimi me ujë të rrjedhshëm dhe as kanalizime. Territori është ende i mbushur me municione të periudhës sovjetike dhe mina të pashpërthyera.
Protestuesit kanë frikë se paratë publike mund të përdoren për të ndihmuar miliarderë ndërkombëtarë të zhvillojnë një biznes që nuk do të sjellë përfitime reale për komunitetin lokal.
Rreth 2000 turistë vizitojnë çdo ditë ishullin e Sazanit, por shumë pak shqiptarë do të mund të përballojnë një dhomë në një hotel luksoz të këtij niveli, ku çmimi mund të arrijë sa një pagë mujore. Sipas protestuesve, kjo përfaqëson një model zhvillimi ku pasuritë publike shndërrohen në përfitime private për një grup të vogël njerëzish.
Një tjetër pengesë për zhvillimin e resortit është hetimi i SPAK lidhur me pretendimet për falsifikim dokumentesh pronësie për disa toka të shitura te kompania “Sazan Real Estate Development”, zhvilluesja e projektit.
Dymbëdhjetë banorë të Zvërnecit pretendojnë se janë pronarët legjitimë të tokave që iu shitën kompanisë nga Artur Shehu, një biznesmen shqiptar me bazë në Miami. Procesi gjyqësor për këtë konflikt pronësie ende nuk ka përfunduar.
Sistemi gjyqësor shqiptar është kritikuar prej kohësh për korrupsion, ndërsa konfliktet e pronësisë janë të përhapura si pasojë e ligjeve kontradiktore për kthimin dhe kompensimin e pronave pas rënies së komunizmit.
Deri tani, Jared Kushner dhe kompanitë e lidhura me të nuk janë përfshirë në këto hetime. Megjithatë, nëse SPAK konfirmon pretendimet për falsifikim të dokumenteve të pronësisë, kjo mund të pengojë zhvillimin e mëtejshëm të resortit në zonën e Zvërnecit, ku është planifikuar pjesa më e madhe e ndërtimeve.
Shfuqizimi i Ligjit 21/2024 dhe rishikimi i ligjeve për investimet strategjike janë ndër kërkesat kryesore të “Revolucionit të Flamingove”. Sipas protestuesve, këto ndryshime do të siguronin që mbrojtja e mjedisit dhe politikat shtetërore të investimeve të përputheshin me standardet e Bashkimit Europian.
Presioni i BE-së ka ndikuar tashmë që qeveria shqiptare të pezullojë punimet për realizimin e një raporti të ndikimit në mjedis. Ndërkohë, kërkesat e protestuesve janë zgjeruar edhe drejt dorëheqjes së kryeministrit Edi Rama.
Rama, nga ana e tij, ka mbrojtur mandatin e tij të katërt qeverisës, pas fitores në zgjedhjet e vitit 2025 me më shumë se 53 për qind të votave. Vëzhguesit ndërkombëtarë i konsideruan zgjedhjet kryesisht konkurruese, por evidentuan “parregullsi serioze”, përfshirë intimidimin dhe akuzat për blerje votash.
Në mungesë të një opozite të fuqishme politike, mundësia e një dorëheqjeje të qeverisë aktuale shihet si e pamundur. Megjithatë, lëvizja ka sjellë një ndryshim të dukshëm në skenën politike shqiptare.
Protestuesit tashmë thërrasin njëkohësisht kundër Ramës dhe Sali Berishës, ish-presidentit, ish-kryeministrit dhe liderit aktual të opozitës, duke kërkuar që të dy të përballen me drejtësinë. Ata akuzojnë të dyja kampet politike për krijimin e një sistemi të dominuar nga autoritarizmi dhe klientelizmi.
Pavarësisht rivalitetit të ashpër mes tyre, si Edi Rama ashtu edhe Sali Berisha kanë përdorur mekanizma të ngjashëm klientelistë për të fituar zgjedhjet dhe kanë ndjekur strategji të ngjashme për të tërhequr investitorë të huaj.
Ligji i Ramës për investimet strategjike shihet nga kritikët si një vazhdimësi e skemës së Berishës “Shqipëria 1 Euro”, e cila synonte nxitjen e investimeve të huaja përmes dhënies së pasurive publike me kosto shumë të ulët.
Në këtë mënyrë, “Revolucioni i Flamingove” po zgjerohet me shpejtësi përtej kundërshtimit ndaj projektit të resortit në Sazan dhe Zvërnec. Ai po shndërrohet në një kërkesë më të gjerë për ndryshim të mënyrës se si qeveriset vendi.
Protestat e përnatshme përgjatë bulevardit kryesor të Tiranës po marrin gjithnjë e më shumë formën e një manifestimi komunitar, duke krijuar një hapësirë ku takohen njerëz me bindje të ndryshme politike dhe breza të ndryshëm.
Aktivistë të rinj të brezit Z, ambientalistë, feministë dhe progresistë janë bashkuar me pronarë tokash të moshës së mesme dhe gjyshër, të cilët shprehin të njëjtin shqetësim për vështirësitë që kanë bërë jetën e përditshme të papërballueshme. Atyre u janë bashkuar edhe pjesëtarë të diasporës shqiptare.
Rreth 1.2 milionë shqiptarë, ose rreth 44 për qind e popullsisë aktuale, kanë emigruar që prej vitit 1990, të shtyrë nga mungesa e mundësive ekonomike dhe mungesa e një rrjeti të fortë social.
Në pankartat dhe deklaratat e tyre, protestuesit lidhin korrupsionin e përhapur me plagët e thella sociale dhe ekonomike që, sipas tyre, shteti ka lënë te qytetarët.
“Arsyeja pse nisa të protestoj ishte fakti që prona ime po më merret”, tha Luciana Kokaj, një prej zërave më aktivë të protestës. “Por sot jam në shesh për një kauzë shumë më të madhe se prona ime… për të rritur djalin tim me dinjitet në Shqipëri. Djali im ka lindur në Holandë dhe unë zgjodha ta kthej këtu për ta rritur, por dua ta rris sipas standardeve të Bashkimit Europian”, u shpreh ajo.
Nuk është ende e qartë se çfarë ndikimi do të ketë kjo lëvizje e gjerë qytetare mbi vetë projektin e resortit. Protestat me jehonë të madhe kanë tërhequr tashmë vëmendjen e Bashkimit Europian dhe, duke pasur parasysh rëndësinë që ka procesi i integrimit europian për Shqipërinë, qeveria Rama mund të vazhdojë të përballet me presion ndërkombëtar.
Vëmendja globale që ka marrë “Revolucioni i Flamingove” mund të ndikojë edhe te Jared Kushner që të tërhiqet nga marrëveshja, ashtu siç ndodhi me një projekt të ngjashëm në Serbi pas protestave dhe hetimeve.
Megjithatë, kërkesat më të gjera për ndryshimin e sistemit politik mund të jenë më të vështira për t’u realizuar. Struktura horizontale e “Revolucionit të Flamingove” është njëkohësisht forca dhe dobësia e saj.
Duke refuzuar të identifikohet me partitë kryesore politike, lëvizja ka arritur të mbledhë mbështetje nga komunitete të ndryshme dhe përtej ndarjeve partiake. Por, në të njëjtën kohë, ajo nuk ofron ende një rrugë të qartë politike përtej kërkesës për largimin e Ramës.
Sipas artikullit, protestuesit duhet të artikulojnë një vizion më konkret për politikat ekonomike dhe zhvillimin e vendit. Një model i ri duhet të mbështesë konkurrencën e ndershme, ndërsa investon në infrastrukturë dhe institucione të mirëqenies sociale.
Çdo vizion për të ardhmen politike të Shqipërisë duhet të përfshijë një strategji të qartë për çmontimin e rrjeteve klienteliste që kanë kapur institucionet shtetërore.
Po ashtu, partitë e reja politike duhet të krijojnë mekanizma të brendshëm që të shmangin përqendrimin e pushtetit te individë të vetëm, siç ka ndodhur me figurat politike të Sali Berishës dhe Edi Ramës.
Shqiptarët janë të lodhur nga politika autoritare, nga liderët që shfaqin arrogancë dhe nga ndikimi i investitorëve miliarderë të huaj mbi të ardhmen e vendit të tyre.
“Revolucioni i Flamingove” mund të jetë vetëm fillimi i një kapitulli tjetër për Shqipërinë. Një kapitull ku kërkesat kryesore janë demokracia, transparenca, përgjegjshmëria dhe një zhvillim që, sipas protestuesve, duhet t’u shërbejë qytetarëve dhe jo vetëm elitave të pasuram.
