Nga “The New York Times”

Fatos Nano, një ish-kryeministër i Shqipërisë i cili udhëhoqi tranzicionin e vendit të tij nga dekadat e diktaturës staliniste që përfundoi në vitin 1991, por koha e të cilit në detyrë u shënua nga turbulenca dhe pabarazi e madhe, ndërroi jetë më 31 tetor në kryeqytetin, Tiranë. Ai ishte 73 vjeç.

Vdekja e tij në një spital nga sëmundja kronike e mushkërive u njoftua nga Presidenti i Shqipërisë Bajram Begaj.

Karriera politike e zotit Nano përfshiu harkun e daljes 2-dekadëshe të Shqipërisë nga të qenit regjimi i fundit, më i izoluari dhe ndoshta më brutali komunist në Evropë në miratimin e diçkaje që i ngjante një demokracie, edhe pse me të meta.

Një mbijetues i përsosur politik i cili u përshtat me rrethanat në ndryshim të vendit të tij, Nano filloi si një ekonomist i ri i Partisë Komuniste dhe një i preferuar i vejushës së despotit jetëgjatë Enver Hoxha. Gjatë 40 viteve pas Luftës së Dytë Botërore dhe deri në vdekjen e tij në vitin 1985, Hoxha e kishte shndërruar vendin e tij të varfër në diçka të ngjashme me një kamp të madh burgu, portat e të cilit ishin të mbyllura për botën e jashtme.

Nano u emërua për herë të parë kryeministër në vitin 1991 nga pasardhësi i zgjedhur i Hoxhës, Ramiz Alia, ndërsa themelet e komunizmit shqiptar po shkërmoqeshin. Shpëtimi i Partisë së Punës së Shqipërisë – emri zyrtar i komunistëve – nuk ishte një mundësi, dhe Nano u bë udhëheqësi i pasardhëses së saj politike, Partisë Socialiste, një ndryshim emri që ai e detyroi të ndodhte.

Karriera e tij përfundoi me humbjen e zgjedhjeve 14 vjet më vonë – pas 3 mandateve të trazuara si kryeministër, më i gjati prej të cilave zgjati pak më shumë se 3 vjet; gati 4 vjet në burg pasi u dënua me akuza të dobëta për përvetësim të fondeve të ndihmave italiane nën qeverinë e rivalit të tij të betuar politik, presidentit Sali Berisha; dhe një ikje e dëshpëruar nga dera anësore e ndërtesës kryesore qeveritare, teksa protestuesit e tërbuar për vrasjen e një politikani të opozitës, Azem Hajdari, e sulmuan atë në vitin 1998.

Këto trazira shënuan fundin e mandatit të dytë nga 3 mandatet e tij si kryeministër. Nano u rikthye në detyrë 4 vjet më vonë, në vitin 2002, vetëm për t’u rrëzuar përsëri pasi demonstruesit, të zemëruar për pabarazitë e mëdha të vendit, hodhën gurë ndaj zyrës së tij në vitin 2004, duke paralajmëruar humbjen në votime vitin e ardhshëm.

“Rrokaqiejt shikonin nga lart mbi hapësira të mëdha të kryeqytetit pa drita”, – shkroi Fred C. Abrahams në librin e tij të vitit 2015 “Shqipëria Moderne: Nga Diktatura në Demokraci në Evropë”, ndërsa ish-komunisti miop, Nano, “bëri një operacion me lazer për sytë, shëtiste me Mercedesin e tij të zi me shpejtësi nëpër Shqipëri dhe zbukuronte skenën shoqërore”.

Uljet dhe ngritjet e karrierës së Nanos pasqyruan turbulencat e Shqipërisë gjatë epokës së saj të tranzicionit.

“Vendi është kapur në një spirale hakmarrjeje, të nxitur nga lakmia dhe armët, gjë që e ka lënë pjesën më të madhe të popullsisë në një gjendje privimi dhe terrori ekstrem”, – shkroi gazetari britanik Misha Glenny pasi vizitoi Nanon në vitin 1997, teksa ai ishte gati të fillonte periudhën e tij të dytë si kryeministër.

Nano, i liruar vetëm së fundmi nga burgu, e ruajti qetësinë përballë anarkisë së vendit të tij. Ai ishte “sarkastik dhe i pashqetësuar”, shkroi gazetari Michel Bôle-Richard në “Le Monde” atë verë, “me një buzëqeshje të vogël, argëtues dhe tallës”.

Ai ishte njohur në vitet 1980 si ekonomist, duke shërbyer si studiues në Institutin e Studimeve Marksiste-Leniniste në Tiranë, me një këmbë të ngulur fort në regjimin e vjetër të Shqipërisë. Instituti drejtohej nga Nexhmije Hoxha, e veja e Enver Hoxhës. Deri në vitin 1990, Nano i jepte këshilla ekonomike Alisë, njeriut që mbante pishtarin e Hoxhës.

Nano “nuk kishte vese gjatë kohës që punonte në institut”, i tha zonja Hoxha një intervistuesi në vitin 2013, 7 vjet para vdekjes së saj. “Ai kishte vlerësimin tim më të lartë. E shihja si një kuadër me perspektivë”.

Edhe duke pasur parasysh lidhjet e tij me regjimin, emërimi i Nanos si kryeministër në fillim të vitit 1991 u pa si një përshëndetje për reformistët. Një statujë gjigante e pikturuar me ar e Hoxhës në Sheshin Skënderbej në Tiranë u rrëzua po atë muaj.

Zgjedhjet e para të lira që nga vitet 1920 u mbajtën në fund të marsit dhe ish-komunistët u mbajtën në pushtet nga një elektorat rural i kujdesshëm ndaj ndryshimit. Një grevë e përgjithshme në qershor nga 350 mijë punëtorë e detyroi Nanon të largohej nga detyra atë muaj.

Vështirësitë e tij sapo kishin filluar. Pasi Partia Demokratike e Berishës “e emërtuar kështu në mënyrë të papërshtatshme”, komentoi “The New York Times”, mori pushtetin në vitin 1992, ajo filloi të hetonte Nanon.

Ai u arrestua në korrik të vitit 1993. U dënua për akuzat e përvetësimit në prillin e ardhshëm dhe u dënua me 12 vjet burg pas një gjyqi që Abrahams e përshkroi se ishte “plot me manipulime”.

Gjyqtari kryesues dha dorëheqjen në mes të gjyqit për shkak të asaj që ai e quajti presion politik për të dënuar. E gjithë çështja u denoncua nga grupet e të drejtave të njeriut si e motivuar politikisht – megjithëse jo nga Qeveria e SHBA-së, e cila dyshonte për rrënjët komuniste të Nanos.

Ai i kaloi vitet e ardhshme në burg duke komplotuar kthimin e tij dhe duke udhëhequr partinë e tij nga qelia e tij prej 10 metrash katrorë, me ndihmën nga jashtë të gruas së tij në atë kohë, Rexhinës.

Për kohën e tij në burg, ai i tha “Le Monde”: “Në afat të shkurtër njeriu bëhet agresiv, në afat të gjatë shkatërrohet, por në afat të mesëm njeriu bëhet më i mençur”.

Ai u lirua në mars të vitit 1997 gjatë një amnistie të përgjithshme, teksa vendi ra përsëri në kaos pas rënies së disa skemave Ponzi të sanksionuara nga qeveria, në të cilat ndoshta 80% e popullsisë kishte humbur kursimet. Situata e fundosi Berishën dhe Nano u rikthye në detyrë atë verë.

Glenny, gazetari britanik, e quajti atë në atë kohë “një reformator të përkushtuar me një shumicë të madhe që e mbështet”, por pranoi se “ai ende nuk ndihet mjaftueshëm i fortë për të denoncuar trashëgiminë e Hoxhës në publik”.

Situata e Shqipërisë nuk u përmirësua nën drejtimin e Nanos. Socialistët “dinin si t’i mbushnin xhepat”, shkroi Abrahams. “Arsimi dhe njohuritë e tyre të gjuhëve lehtësuan korrupsionin që shpejt u bë sistematik”. Nano, i rraskapitur kur doli nga burgu, u vu re shpejt nga diplomatët të mbante mansheta të arta, kostume të qepura dhe unaza të mëdha.

Vrasja e politikanit të opozitës, Hajdari, ishte pika e fundit, pasi disa akuzuan zyrtarët qeveritarë për përfshirje në krim. Zyra dhe rezidenca e Nanos u plaçkitën në trazirat që pasuan dhe ai dha dorëheqjen në fund të shtatorit 1998.

3 persona të përshkruar si anëtarë të një “bande” nga Abrahams u dënuan për vrasjen e Hajdarit në vitin 2002. “Për vite me radhë përfshirja e Hajdarit në krim u diskutua gjerësisht”, shkroi Abrahams.

Socialistët fituan një raund tjetër zgjedhjesh parlamentare në vitin 2001 dhe Nano, ende njeriu i fortë i partisë, u rikthye në detyrë. Por kjo nënkuptonte vetëm një periudhë edhe më të gjatë keqmenaxhimi.

Nano dhe socialistët “kishin grumbulluar pasuri të madhe dhe donin më shumë”, shkroi Abrahams. Partia e tij humbi zgjedhjet në korrik 2005 dhe Nano dha dorëheqjen në shtator. Berisha e pasoi atë që shërbeu deri në vitin 2013. Nën administratën e Biden, Berisha u ndalua të hynte në Shtetet e Bashkuara për shkak të “përfshirjes në korrupsion të konsiderueshëm”.

Fatos Thanas Nano lindi në Tiranë më 16 shtator 1952, djali i vetëm midis 4 fëmijëve të Thanas Nanos, një ish-drejtor i transmetuesit kombëtar të Shqipërisë, dhe Maria (Shuteriqi) Nanos, një zyrtare qeveritare.

Një fëmijë i elitës së privilegjuar të partisë, Nano kishte një anë rebele që në adoleshencë, duke formuar një grup roku që luante muzikë, si “Beatles”, që ishte rreptësisht e ndaluar në atë kohë.

Ai u diplomua në Shkollën e Mesme “Sami Frashëri” dhe mori një diplomë në ekonomi politike nga Universiteti i Tiranës në vitin 1974. Vitin tjetër, ai mori një punë si ekonomist në një uzinë metalurgjike në qytetin e Elbasanit dhe në vitin 1983, mori një doktoraturë në ekonomi nga Universiteti i Tiranës.

Kur u emërua si studiues në Institutin e Studimeve Marksiste-Leniniste – disa burime thonë se kjo ndodhi që në vitin 1978, ndërsa të tjera e vendosin atë në mesin ose fundin e viteve 1980 – karriera e tij mori hov.

Nano lë pas Edën dhe Sokol Nanon, fëmijët e tij me gruan e parë, me të cilën u divorcua në vitin 2001; gruan e tij të dytë, Xhoanën, me të cilën u martua në vitin 2002; dhe motrat e tij, Sashenka, Vjollca dhe Mimoza Nano.

Ai bëri kandidime të pasuksesshme për t’u zgjedhur President nga parlamenti, ku tre të pestat duhet të bien dakord për një kandidaturë – në vitet 2007 dhe 2012, duke mos arritur të marrë mbështetje të mjaftueshme.

Nano la një gjurmë në jetën politike të vendit të tij, megjithëse një gjurmë të paqartë. “Dinak dhe i paparashikueshëm”, shkroi Abrahams për të. “Ai bëri pazare dhe eci përpara”.

Demokrati Agron Gjekmarkaj ka rrëfyer me satirë të gjithë seancën plenare të ditës së djeshme, e cila u shoqërua me përplasje mes opozitës dhe maxhorancës.

Ai është ndalur fillimisht tek Klevis Balliu, i cili pati sida përplasje gjatë seancës, por jo vetëm. Gjekmarkaj nuk ka lënë pa përmendur as demokratët e tjerë, teksa në fokus kishte kreun e Kuvendit, Niko Peleshi.

“Klevis Balliu dje kishte zhveshur rrobat e robërisë dhe fort gjuante me armët e trimërisë bam e bum gjithë ditën mbi mazhorancën, saqë u duk se për një moment i mbylli të gjithë në tunelin e Llogarasë! Besarti i mbante arkën me fishekë, Bled Himçi mitrollozin.

Goja ju bë shkrumb, lypi ujë – fat që Ina Zhupa si Bubulina u gjend aty me një bucelë, ku buzët e thara u njomën.
Një nga tre “buajt” e parlamentarizmit, Niko ndëshkuesi i madh, e qorto-vi tri herë pastaj e debo-vi nga salla, por burrë i brishtë siç është, nga dhimbja edhe vetë qa-vi. Mu rënd vetja, mu trokar xhani i konfidoi shpirt dhëmshurës Teze!

Jorushi i Tabakeve, ose Urushi siç zonja e dashur Jozefinë e thërret me përkëdheli, nga njëri sy nxirrte lot për mungesën e Gaz Bardhit, syrgjyn prej tre javësh, dhe nga tjetri i dilnin shkëndija me të cilat u ndez zjarri i betejës, sa Elda Hotit ngjitmas ju përzhitën qerpikët. Nga ai epizëm u ngita edhe vetë nga shtrati i lëngatës, etheve e temperaturës, e në sallë buzë darke brofa për të admiruar qëndresën e saj. Belind Kelliçi me mjeshtrin Tom Alizoti mbanin frontin nga hilet e duahmanit aq sa Nikoqiri nga sikleti e thirri zoti Balluku!

Zeqineja ishte shtruar në një bisedë të karakterit erudit me Damo Gjiknurin si të barabartë! “Për ty kam respekt – i thoshte – se je me shkollë të lartë, ndërsa ai Ditmar noprani nuk më ka pëlqyer kurrë, guxon i jep mend edhe Babos, ne të dy jemi intelektualë, kemi shije të përbashkëta për letërsinë dhe filozofinë politike. Më ngazëlleve shumë kur citove Taon dhe taoizmin. A mos do të të këndoj një këngë nga të zonës së Fierit për respekt?”

Damo u shkryth – “Të lutem, jo” – kur ajo e kuptoi që ky e mori si kërcënim, herë pas here i thoshte “këndova ëë te piu e zeza”– dhe ai mblidhej grusht, e i thoshte tmerrit eja . Sara i shihte me xhelozi. Termeja nuk mbetej pas.

Ulësia është bërë hokatar i madh. Shfaqet mes grave dhe menjëherë dëgjohen hukama e kukurima hareje si krisma maliherri. Pastaj, si shofer taksie, çon e percjell njerëz sa aty-këtu.

Klosi, falë detyrimeve të prapambetura, pothuaj e kishte gdhirë firauni , rrinte me orë të tëra si i përhumbur dhe pa dëshira! Dilo Nasufi e kqyrte me dhimbsuri e i thoshte një të panjohuri buçko ulur në krah: “I duhet parë kripa se po i merr mendja teposhtë.”

Kiduina pyeste Taon: “Pse ky xhaxhi i thinjur që shkruan gjasme ca qyfyre të pakuptueshme, si gjepura, ka thënë se unë dashkam t’i zë vendin Etildës?”

Tao, simbol i urtësisë dhe baba i eksperiencës, njeri që ka parë botë me sy e hequr shumë, mori frymë thellë dhe pasi lëshoi një ehhhh të zgjatur… i tha: “Vendet nuk janë tonat, ato janë të Babos dhe unë si biçim qehajaji i tij jam këtu. Ai pastaj bën sadakatë sipas nevojës… Etilda rron në zemrat tona, tani është pranë atij. Ajo një ditë mund të rikthehet. Ti mos bjer pre e tentacioneve e vaniteteve, se ai është i poshtër, reaksionar.”

Enno Bozdo lëshonte gjithë ditën pasthirrma tragjike dhe këngë lufte, mërmëriste nën zë: tamburxhi, tamburxhi. Ivi Kaso, tek e dëgjonte, mrrylej e rënkonte: qameti, qameti, se pashë një ditë të bardhë!”

Strazimiri më rri rëndë me gjithë përpjekjet e mia për t’u dukur i dashur. Nuk ishte shumicën e kohës as Kryezëvendës Lideri Flamur që më ka marrë nën mbrojtje. Duket sikur nga çasti në çast do të më fusë një dackë për të shkuarën time trockiste. Edhe Albana me Teto Adrianën tashmë më kanë xhan, ai jo që jo, i uruari.

“Bualli” tjetër, Toni, puritan i lindur, dje mbajti barrë të rëndë! Lëronte arat e parlamentarizmit por më shumë ngjante me Judën që Krishtin shiti për 30 aspra, ku litari i të cilit i kishte mbetur rreth qafës dhe nga shtrëngimi i tij në qafë lëshon rreke fjalësh pa kuptim.

Ndoshta atëherë kur askush nuk e mendonte, një idil mbresëlënës po konsumohej mes Bledion Nallbatit dhe Mamicës së Arbërisë! “Nëm një cigare, Bledion aga” – i tha ajo me zë kumbues e syrin kokërr si neper balada!

Pa një pa dy, nxori kutinë levendi, e me duart e veta ja drodhi, pastaj ja ndezi e i tha: “Merre, moj virane, tërhiqe se me zemër ta dhashë!” Digjej ajo cingare si qiri shprese!

Bota është e atyre që digjen, mendoja, jo e atyre që ngrohen. Unë dhe Kostaqi mbetëm duke u ngrohur, s’u dogjëm kurrë.

Delina Brahimi, pasi kishte pritur minatorët e Spaçit, sikur mu duk njeri më i mirë – i thashë: “Po bëra tërbjet turqërinë, që atyre maleve s’ka kujtime të mira, do të mbaj me hatër në Kronikë!” Nuk ju duk pazar i keq.

Ogi u rikthye nga ekskursioni nëpër Tiranë, ishte hequr ca dhe bënte çmos bashkë me Lamellarin t’i fshiheshin “Kronikës”. “Ku të mbytemi” – i tha – “më ka quajtur ‘mbathës kuajsh’.” Ajo i dha të drejtë : “S’ke faj, të prish gjakun i nëmuri, por kështu fillon karriera – e nis me patkonjtë dhe një ditë mund të bëhesh kalores, dhe nuk i qahet halli kalorësit, se i varen këmbët.” Llari mendoi: sa shumë, yyyyyy sa shumë di Ogi.

Bardh Spahia ishte shqiptari i vetëm që asnjëherë nuk e kishte lexuar “Kronikën”, ndaj si i tillë ai sot hyri në të.

Të gjithë tek më shohin si jetim tek tavolina e qoshes në mejhanen e Kuvendit, më pyesin mua: “Ku është Salianji që me gajret të mbante?” Po as shënjti, as djalli që rrinë brenda tek i gjalli s’ja dinë këmbët atij – gdhihet në Selenicë e ngrys në Koplik, po ejvallah, fjalë e keqe s’i del kurrë nga goja qerratait, veç bekime shpërndan sa për njërin aq për tjetrin!”, shkruan Gjemarkaj.

Pak ditë pas shpalljes së kandidaturës së tij për pozicionin e Avokatitt ë Popullit, Endri Shabani ka dhënë dorëheqjen nga posti i kryetarit të Partisë Nisma Thurje.

Sipas një shkrese që kjo forcë politike ka dërguar në Komisionin Qendror të zgjedhjeve, pas dorëheqjes së shabanit, në drejtim të Nismës Thurrje është emëruar Elton Canaj.

“Përmes kësaj letre duam t’ju informojme se me daté 15 Tetor 2025, Z. Endrit Shabani ka dhënë dorëheqjen nga pozicioni i kryetarit të subjektit Partia Nisma Thurje. Pas krijimit të vakances, janë organizuar zgjedhjet për kryetar, dhe strukturat drejtuese të partisë kanë zgjedhur në krye të partisë Z. Elton Çanaj.”, thuhet në shkresën dërguar KQZ-së.

Tri ditë më parë, u bënë publike emrat e 23 kandidatëve që garojnë për postin e Avokatit të Popullit, një nga institucionet më të rëndësishme të mbrojtjes së të drejtave të qytetarëve.

Në listë përfshihen figura të njohura të jetës publike dhe politike, mes tyre ish-kandidatë për deputetë, aktivistë të shoqërisë civile dhe avokatë me përvojë të gjatë në fushën e drejtësisë. Endrit Sgabani ishte njëri prej tyre.

Biznesmeni Behgjet Pacolli zbuloi për herë të parë prapaskenat se si ai u përfshi në ndërtimin e Aeroportit të Vlorës.

Në një intervistë për emisionin “Opinion”, Pacolli zbuloi një takim që ishte zhvilluar në zyrën e ministres së Infrastrukturës, Belinda Balluku në prani të përfaqësuesit të kompanisë turke që tregon se tenderi ndërkombëtar për këtë koncesion ka qenë fiktiv pasi fituesit ishin të paracaktuar.

Fillimisht Pacollit ka dhënë versionin e tij për mënyrën se si mësoi për këtë investim.

“Ai (Valon Ademi) vjen dhe e shpalos idenë dhe më thotë se është ky koncesion i cili ka dështuar një herë në të kaluarën për shkak se investitorët nuk e kanë parë si fitimprurës, por sipas tij mund të ishte interesant. Ai më tha se donte të hynte, por nuk e kishte mundësinë pasi nuk i kishte as referencat dhe as mundësitë financiare. I kam kaluar dokumentet kompanisë që t’i shqyrtonte nëse ishte me interes.

Nuk kam folur me Ramën, me asnjë. Zonjën Balluku e kam takuar më vonë. Kompania më ktheu përgjigje dhe më tha se ishte me interes ndaj bënë referencën dhe dokumentet bankare. Më thonë se dokumentet janë gati, por më thanë se na mungonte një kompani menaxhuese për shkak se kontrata e koncesionit e kërkonte edhe këtë. Duhej një kompani menaxhuese pas ndërtimit. Kompania ime në Zvicër kontaktoi disa kompani, në Francë, në Gjermani… Mbetën në kontakt me Aeroportin e Munihut dhe ata treguan interes dhe prisnin që ne t’i thërrasim” – tregoi Pacolli.

Më pas është zhvilluar takimi me turqit dhe Ballukun në zyrën e kësaj të fundit, takim nga i cili Pacolli mbeti i pakënaqur për mënyrën se si u trajtua nga ministrja.

“Në këtë kohë marr një telefonatë nga një person në Turqi, të cilin unë e kisha njohur herët në Kazakistan, një i ashtuquajtur Hyseni që më thotë: “Zoti Behgjet unë jam ai” dhe më bie ndërmend kush ishte. Ai më tha se kishte marrë një telefonatë nga Presidenca turke që të udhëtonte në Shqipëri me dy detyra. E para ishte që të ndërtonte një spital dhe e dyta për një aeroport që ata mund të ishin bashkëfinacues. I them: “Pse jo. Është në rregull kjo që të bëhet”.

Unë isha më pas në një event në Kazakistan ku ishte dhe ai dhe biseduam. E lamë që të bëjmë një takim në Shqipëri. Kam marrë një telefonatë prej tij më pas dhe më tha që kishte lënë një takim në ministrinë e Infrastrukturës në Shqipëri dhe më pyeti nëse mund të vija dhe unë. Dhe unë shkova. Ishte një ditë me shi. Unë u vonova pak në trafik, por ai më priste para derës së ministrisë. E takova në fund të shkallëve dhe shkuam të ministrja.

Hymë brenda dhe ai u ul përballë ministres. Unë mbeta në një anë tjetër. Unë shihja në fytyrë vetëm turkun dhe shpinën e ministres gjithë kohën. Kuptova që ministrja i propozoi që të marrë pjesë në këtë tender. Ajo i propozoi që të ishin bashkë-financues. Unë në një moment ju them: “Ju jeni duke bërë muhabet. Unë po shkoj. Po e pres këtë mikun tim poshtë në restorant. Përshëndetem me ta dhe dal. Të them të drejtën isha pak i fyer. Ishte hera e parë që shkoj diku dhe dikush nuk më konsideron.

Megjithatë turku erdhi në restorant dhe më tha se do të merrte 60%. I thashë dakord, por unë do të rivlerësoja nëse ia vlente të hyja në minorancë në këtë investim apo jo. Kam folur me kompaninë dhe isha i bindur që të mos hyja në këtë investim. Duke u kthyer në Kosovë, turku më telefonon dhe më thotë që unë do të kisha 60% dhe ata 40%. Megjithatë marrëveshja ishte që 2% i merrte Valon Ademi ndaj në fund ramë dakord që unë të kisha 58%, turqit 40% dhe Valon Ademi 2%”, tha Pacolli.