Nga Francesca Barca, Federico Caruso

Qendra e Tiranës është e mbushur dendur me njerëz, makina, biçikleta, skuterë dhe një shumëllojshmëri formash arkitekturore.

Në orët e pikut, zona është aq e tejmbushur me lëvizje sa është e vështirë të perceptosh gjerësinë e bulevardeve. Stilet arkitekturore nga periudha të ndryshme historike qëndrojnë krah për krah, por janë pikërisht rrokaqiejt e shumtë ata që bien më shumë në sy, të gjithë të rinj, imponues dhe në një mënyrë apo tjetër magjepsës.

Këto janë projekte të të ashtuquajturve “archistar”, emra si Stefano Boeri, i njohur në Itali për Pyllin Vertikal në Milano, Marco Casamonti, studioja holandeze MVRDV dhe studioja belge 51N4E. Emra të mëdhenj, prestigjiozë, që ndërtojnë projekte inovative dhe, siç pretendohet, të ndërgjegjshme për mjedisin.

Këta emra po përdoren nga Kryeministri Edi Rama për t’i dhënë një aureolë legjitimiteti valës së fundit të zhvillimeve, thotë Erblin Vukaj, gazetar i gazetës së pavarur Citizens, ndërsa qëndrojmë në një kryqëzim që është emblemë e këtij këndvështrimi. Ndodhemi në lagjen qendrore të Bllokut, ku shëtitja jonë fillon në shoqërinë e Vukajt dhe koleges së tij, gazetares Elira Kadriu, mes Rrugës Brigada e VIII dhe Rrugës Vaso Pasha.

E njëjta zonë përfshin vila të vogla që me gjasë i përkisnin drejtuesve të partisë gjatë regjimit socialist (1944–1991), ndërtesa të ndërtuara pas rënies së regjimit, dhe struktura më imponuese si Blloku Cube i Stefano Boerit, selia e Credins Bank e projektuar nga studioja shqiptare Atelier 4, dhe dy rrokaqiej të tjerë në ndërtim, të projektuar nga studioja e Marco Casamontit. Një pankartë e madhe që sulmon politikat e ndërtimit të qeverisë varet nga një prej ndërtesave më të vjetra. Pak më tej, Vukaj tregon një ndërtesë që është planifikuar të shembet për t’i hapur vend një kulle tjetër. Nuk ka asnjë shenjë parqesh apo pistash biçikletash në zonën përreth.

Pas kësaj fasade arkitekturore imponuese, megjithatë, ka një boshllëk. Sipas të dhënave nga Instituti Shqiptar i Statistikave (INSTAT, i cituar këtu), në vitin 2023 një në tre apartamente në Shqipëri ishte i pabanuar. Në vitin 2024, gazetarja Ola Xama raportoi se kishte mbi 85,000 shtëpi bosh në qarkun e Tiranës, 52,000 prej të cilave në kryeqytet. Me ritmin aktual të rritjes së popullsisë, “do të duheshin 45 vjet” për t’i mbushur këto apartamente, shpjegon Xama.

Kjo shifër është shumë më e lartë se në censusin e mëparshëm (2011), kur një në pesë (21.6 për qind) apartamente ishte i pabanuar. Në themel të këtyre shifrave është një vend që po zbrazet: mes viteve 2011 dhe 2023, Shqipëria humbi pothuajse 500,000 njerëz.

Megjithatë, ndërtimi vazhdon pa u ndalur. Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50 kilometrash katrorë; në vitin 2022 kjo shifër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2,071 kilometra katrorë, dhe ky trend ka vazhduar edhe në vitet që pasuan.

Rritja e ofertës e shoqëruar me rënie të kërkesës do të pritej të shkaktonte rënie të çmimeve. Në vend të kësaj, çmimet e banesave kanë vazhduar të rriten, ndërsa e njëjta gjë nuk mund të thuhet për pagat.

Në Tiranë, sipas të dhënave nga Banka e Shqipërisë, çmimet e banesave u rritën me 5.1 për qind në gjashtëmujorin e parë të vitit 2025, dhe me 32.6 për qind në bazë vjetore.

Në vitin 2011, një apartament në zonat më qendrore të qytetit mund të kushtonte mes 700 dhe 2,500 euro për metër katror; sot, diapazoni është zhvendosur në 2,500–4,500 euro për metër katror.

Në Tiranë, tani është shumë e vështirë, në mos e pamundur, të gjesh një apartament me dy dhoma me qira për më pak se 600 euro.

Bumi i ndërtimit u nxit nga një politikë e nisur gjatë mandatit të Edi Ramës si kryetar bashkie 2000–2011 – i cili u bë kryeministër në 2013 – i Partisë Socialiste, dhe më pas u vazhdua nga pasardhësi i tij dhe kolegu i partisë Erion Veliaj (tani në burg me akuza për korrupsion dhe pastrim parash).

Në vitin 2017, plani urban Tirana 2030 u miratua – 2030 është viti në të cilin Shqipëria synon të bëhet anëtare e BE-së. I projektuar nga Stefano Boeri Architetti, plani prezanton idenë e zhvillimit vertikal për të liruar hapësirë për sheshe dhe zona të gjelbra, dhe për të lehtësuar bllokimin e trafikut përmes zhvillimit të transportit publik dhe pistave të biçikletave.

Fatkeqësisht, realiteti është shumë ndryshe nga vizatimet arkitekturore.

Plane urbanistike italiane për Tiranën

“Plani Tirana 2030 e ka hapur qytetin ndaj ndërtimit dhe dendësimit,” shpjegon arkitektja dhe studiuesja Dorina Pllumbi. “Më parë, ndërtesat mund të ishin deri në shtatë kate, maksimumi nëntë.” Sot, ndërtesa më e lartë e përfunduar është Downtown One me 40 kate, por kjo pritet të zbehet nga projekte të miratuara që tejkalojnë 70 kate.

“Nuk kishte asnjë vëmendje ndaj ndërtesave historike,” vazhdon Pllumbi, “kishte vila të bukura që u shembën pa skrupuj. Qyteti po ndryshon me një ritëm shumë të shpejtë, dhe njerëzit kanë vështirësi të njohin lagjen e tyre, dhe fqinjët e tyre.”

“Përshtypja ime është se Rama synon t’ia ndryshojë totalisht fytyrën qytetit dhe të lërë gjurmën e tij” thotë Vukaj ndërsa na tregon qendrën e qytetit. “Ky është një problem i egos, jo një plan i mirëfilltë urban që nuk pyet për balancat estetike dhe që e shkatëroon memorien tonë kolektive. Të gjitha këto ndërsa e lehtëson pastrimin e parasë së krimit”

Shtatorin e kaluar, një raport nga Friedrich Ebert Foundation u publikua me titullin emblematik “Pastrimi i parave në pasurive të patundshme; impakti në jetën social-ekonomike të Shqipërisë.” Raporti vlerëson se korrupsioni dhe evazioni fiskal në Shqipëri gjeneruan “të paktën 8.168 miliard euro për periudhën 2015–2024”, kryesisht në sektorin e ndërtimit.

“Çmimet e pasurive të paluajtshme janë rritur shpejt në 10 vitet e fundit, veçantërisht nga viti 2021 deri në 2024. Teorikisht dhe logjikisht, një rritje e tillë çmimesh, ndërkohë që oferta në treg rritet, ndodh kur tregu ndikohet nga faktorë aq të fuqishëm saqë shtrembërojnë marrëdhëniet tipike midis kërkesës, ofertës dhe çmimit.”

Pothuajse saktësisht një shekull më parë, në vitin 1925, u nis një plan zhvillimi për qendrën e qytetit të Tiranës, ku u përfshinë arkitektë dhe urbanistë italianë të dërguar nga regjimi fashist. Emrat e Armando Brasinit dhe Gherardo Bosios janë të njohur në këtë qytet. Duke ecur nëpër rrugë, nuk është e vështirë të dallosh stilin arkitekturor të asaj periudhe, në godinën e Kryeministrisë, në Sheshin Nënë Tereza (dikur Sheshi Vittorio Emanuele III) apo në Universitetin Politeknik (dikur Casa del Fascio). Të gjitha janë projektuar nga Bosio dhe ndodhen vetëm pak hapa larg njëra-tjetrës.

Sot, historia po përsëritet, dhe jo pa një ironi të caktuar, siç vëren Vukaj. Për Dorina Pllumbin, kjo është një formë “lloj kolonializmi, […] jo në kuptimin klasik, sigurisht, por një ‘kolonialitet pushteti’ më i butë, që po vepron sot mes vendeve.” Gjatë bisedës sonë, Pllumbi i referohet një “inferioriteti të brendësuar” që Shqipëria ka zhvilluar ndaj të huajve, veçanërisht ndaj “perëndimorëve.”

Një shembull i këtij fenomeni është pavijoni në Bienalen e Venecias 2025. I dedikuar arkitekturës shqiptare, ai u kurua nga studiuesja zvicerane Anneke Abhelakh dhe përfshinte gjithçka përveç kontributeve nga arkitektë shqiptarë. Pavijoni titullohej “Building Architecture Culture”, “Sikur të mos ketë arkitekturë në Shqipëri, sikur të mos ketë asgjë aty, sikur gjithçka të jetë tabula rasa.”

Në fund të shëtitjes sonë, Vukaj na tregon disa vizualizime nga festivali i arkitekturës Bukë dhe Zemër për të na dhënë një ide se sa jorealiste janë këto projekte imobiliare. Përshtypja është se qyteti, ashtu si edhe vetë vendi, janë shndërruar në një terren loje për kreativitetin (dhe kuletat) e arkitektëve dhe ndërtuesve.

Kryeministri Edi Rama ka deklaruar se vala e fundit e zhvillimit arkitekturor, me hapjen e tregut dhe hyrjen e investitorëve dhe projektuesve të huaj, ka të bëjë me “rikthimin e individualizmit” për shqiptarët. Kjo është një retorikë që Pllumbi e refuzon me vendosmëri:

“Në Shqipëri, ekziston një rezistencë për të folur për kolektivitetin dhe kolektivizmin, sepse është si, ‘oh, e provuam atë. Ishte një katastrofë. Dështuam’. Dhe tani nuk ka rrugë tjetër veçse të shkojmë drejt individualizmit. Ajo që përpiqem të bëj me punën time dhe studiues të tjerë dhe aktivistë, përfshirë grupin ATA, për shembull, është të sfidoj këtë narrativë dominuese. Ajo që përjetuan prindërit tanë ishte në fakt kolektivizëm shtetëror. Shteti përdori ideologjinë e kolektivizmit për të imponuar pushtetin e tij mbi popullsinë, mbi vendin dhe mbi çdo aspekt të jetës së përditshme. Por mënyrat komunitare dhe më autentike të vetë-organizimit kolektiv gjithashtu pësuan, sepse u përthithën dhe u kapën brenda kësaj ombrelle të madhe ideologjike të kolektivizmit shtetëror. Kjo është arsyeja pse duhet të praktikojmë këto mënyra më autentike të kërkimit të qytetit, jo si një forcë totalizuese që vjen nga lart, por si akte kolektive të përditshmërisë.”

Qasja “muskulare” ndaj zhvillimit urban e imponuar nga Partia Socialiste po ndryshon fytyrën e qytetit, por nuk po zgjidh problemet e tij të rrënjosura thellë.

Pllumbi jep shembullin e depozitave të ujit që duken në fasadat e të gjitha shtëpive, duke treguar mungesat e shpeshta të ujit në qytet. Për Pllumbin, kjo është një “protestë e përhershme.”

“Nëse një planifikues vërtet dëshiron të shohë se cilat janë problemet në qytet, ato janë kaq të dukshme. Nëse nuk adreson trafikun, nëse nuk adreson shërbimet, dhe gjithçka që njerëzve u nevojitet për të jetuar në një qytet normal, atëherë nuk ke bërë shumë.”

Burimet për të rezistuar këtij procesi mungojnë: “Protestat kanë qenë shumë të rralla këtu. Sepse kështu na mësojnë: mos shkoni në protesta. Kjo është arsyeja pse merremi me të kaluarën.”

Armen Sula është aktivist i shoqatës Tek Bunkeri, e cila drejton një hapësirë në qendër të Tiranës ku organizohen shfaqje filmash, debate, koncerte dhe punëtori teatri, të gjitha të fokusuara në përpunimin e së kaluarës së përbashkët të vendit dhe reflektimin mbi historinë e diktaturës.

Shoqata aktualisht ka një kontratë qiraje për një vilë të rrethuar nga ndërtesa më të larta. Aktivistët nuk e dinë sa gjatë do të mund të qëndrojnë.

“Kontrata jonë e qirasë përfundon pas dy vitesh,” thotë Sula, “dhe nuk e dimë nëse do të rinovohet, sepse pronari dëshiron të ndërtojë diçka më të lartë. Investuam shumë në këtë vend, ishte i gjithë baltë kur erdhëm.”

E vetmja shpresë, thotë ai me ironi të hidhur, është “që kryeministri të shkojë në burg për të paktën pesë vjet, në mënyrë që ndërtimi të ndalet dhe ne të mbijetojmë këtu.”

Evropa në 2030

Në këtë sfond, anëtarësimi në Bashkimin Evropian është, për shumë shqiptarë, “e vetmja rrugë”, sipas Nebi Bardhoshit, antropolog dhe drejtor i Institutit të Antropologjisë Kulturore dhe Studimeve të Artit në Tiranë, të cilin e takuam në Kamëz, një qytet shtatë kilometra nga kryeqyteti.

Sigurisht, shqiptarët nuk kanë iluzionin se anëtarësimi në BE është zgjidhja për çdo problem.

“Ne i dimë dobësitë e Bashkimit Evropian, nuk jemi naivë,” vazhdon Bardhoshi. “Njerëzit në periferi nuk janë kurrë të tillë: ata kanë një perspektivë që u lejon ta vëzhgojnë shoqërinë ndryshe. Në shikim të parë konsiderohen inferiorë, por perspektiva e tyre është shumë më realiste.”

“Ne duam të bashkohemi me Bashkimin Evropian,” përsërit Sula. “Na është premtuar se do ta bëjmë në vitin 2030. Por nuk mendoj se është e mundur për ne si shoqëri, nuk jemi gati. As në nivel institucional.”

Sula sheh dy pengesa kryesore: çështjen e pazgjidhur të drejtësisë tranzitore, lidhur me mënyrën si kujtohet dhe trajtohet regjimi socialist; dhe korrupsionin, që është “krejtësisht masiv.”

Dorina Pllumbi ndan të njëjtin mendim: “BE mund të jetë një tjetër imponim pushteti, por mund të jetë edhe e kundërta. Mund të jetë një mundësi për, le të themi, një nivel tjetër angazhimi politik. Megjithatë, në praktikë, shohim se BE shpesh duket sikur e ka humbur busullën me parimet e veta, kështu që nuk e di nëse mund të vendosësh kaq shumë shpresë tek Bashkimi Evropian. Nëse Shqipëria përfundon si koloni e këtyre fuqive të mëdha, gjë që shpesh duket se ndodh, si në rastin e ndërtimit të qendrave të ndalimit për emigrantët në Gjadër, atëherë jemi të dënuar. Por nëse ne, përtej politikanëve, i kushtojmë vëmendje serioze demokracisë, dhe zëri ynë dhe pozicionimi ynë merren seriozisht, atëherë do të thoja se është një mundësi për Shqipërinë.”

Ky artikull është pjesë e projektit PULSE, pjesë e një serie mbi zonat “periferike” në Evropë në bashkëpunim me Il Sole 24 Ore, Obc Transeuropa dhe El Confidencial. Falënderojmë Elira Kadriu të Citizen Channel për mbështetjen në realizimin e këtij reportazhi./ Botuar në Voxeurop/ Lapsi.al