Prestigjiozja britanike “The Guardian” ka bërë një artikull ku sjell në vëmendje debatin që ka shkaktuar bumi i ndërtimeve dhe projekteve arkitekturore në Shqipëri, duke vënë përballë vizionin për transformimin urban dhe turistik të vendit me kritikat për mungesën e transparencës, ndikimin në mjedis dhe përfshirjen e arkitektëve të njohur ndërkombëtarë.

Në fokus të shkrimit janë rreth 500 projekte të propozuara nga 60 studio ndërkombëtare arkitekture, të cilat janë përfshirë në një libër prej 800 faqesh, “The Albanian Files”.

Artikulli i plotë në “The Guardian”:

Vjeshtën e kaluar, isha ulur me një arkitekt të njohur në Nju Jork, kur telefoni i tij nuk pushonte së vibruari. Më në fund, ai kontrolloi mesazhet dhe qeshi. “Oh, grupi i Albanian Architecture Army po zien përsëri,” tha ai. “Duket se Edi ka disa projekte të reja për ne.”

Edi ishte Edi Rama, kryeministri i Shqipërisë që nga viti 2013, i cili ka udhëhequr transformimin e shpejtë të ish-vendit komunist përmes një sërë projektesh madhështore ndërtimore. Në Tiranë ka kulla me forma të përdredhura, hapësira publike të vlerësuara me çmime, resorte tërheqëse përgjatë bregdetit dhe shumë vizione të tjera mbresëlënëse që priten të realizohen – të gjitha të mbledhura tani në një libër voluminoz, “The Albanian Files”.

Rezulton se transformimi i vendit koordinohet pjesërisht përmes një grupi në WhatsApp (“Albanian ArchArmy”, shkurt), ku bëjnë pjesë disa prej arkitektëve më të famshëm në botë. Është një forum ku ndahen arritjet, festohen projektet e reja dhe kryeministri-patron lavdërohet për guximin dhe vizionin e tij. Arkitekti nga Nju Jorku e përshkruan situatën si një film me superheronj: Rama jep sinjalin dhe arkitektët yje të botës mblidhen për të shpëtuar Shqipërinë me projektet e tyre të guximshme. Nëse shikon me kujdes, mund të shohësh edhe shqiponjën dykrenare shqiptare të projektuar në qiellin e natës.

Grupi në WhatsApp mund të jetë konfidencial, por “The Albanian Files” është gjëja më e afërt me të. Është një dokument i jashtëzakonshëm, në mënyra të parashikuara dhe të paparashikuara. Në parathënien e tij, Rama e përshkruan librin si “një dëshmi të çmuar nga prapaskenat” e një procesi që “po e ngre Shqipërinë në një mënyrë që askush nuk e kishte parashikuar”. Është një katalog befasues ëndrrash, ku 60 studio ndërkombëtare arkitekture (dhe asnjë studio shqiptare) paraqesin planet e tyre për më shumë se 500 projekte në të gjithë vendin.

Për kritikët e Ramës, megjithatë, libri prej 800 faqesh dhe 2.2 kilogramësh është një dosje provash. Ata i referohen mungesës së transparencës në vendimmarrje, shkatërrimit të trashëgimisë, dëbimeve të detyruara, dëmtimit të peizazheve të mbrojtura dhe rolit të industrisë shqiptare të ndërtimit në pastrimin e parave të krimit të organizuar. Publikimi përmban dëshmi të dorës së parë nga arkitektë që dokumentojnë përvojat e tyre dhe një deputet i opozitës e ka quajtur atë “armën e tymosur” – megjithëse nuk ka asnjë pretendim se arkitektët janë përfshirë në ndonjë shkelje. Rama ka të drejtë kur thotë se askush nuk e kishte parë këtë që po vinte: shumica e projekteve në faqet e librit janë të panjohura për popullsinë vendase, e cila ka reaguar me zemërim.

“Arkitektë yje, shkoni në shtëpi!” shkruhej në një pankartë gjatë një proteste të zhurmshme në qershor, jashtë një ambienti në Tiranë ku ishin mbledhur shumë prej arkitektëve të librit për një aktivitet ekskluziv, për të festuar punën e tyre dhe për të promovuar botimin. “Ku është publiku?” shkruhej në një tjetër. Biletat për festivalin e arkitekturës, të titulluar “Landscapes of Abundance”, kushtonin deri në 200 euro, në një vend ku paga mesatare mujore është 700 euro. Aktiviteti u zhvillua në një moment të tensionuar, vetëm disa javë pasi protesta të mëdha në mbarë vendin u ndezën nga planet shumë-miliardëshe për zhvillimin e rezervatit natyror të Zvërnecit dhe ishullit të Sazanit në një resort luksoz, të mbështetur nga familja Trump.

Të quajtura “revolucioni i flamingove”, për shkak të habitateve të brishta që kritikët thonë se do të dëmtohen nga projekti, protestat kanë vijuar për më shumë se 120 ditë, me thirrje gjithnjë e më të forta për dorëheqjen e Ramës. Arkitektura është gjendur papritur në qendër të kritikave.

“Ndjehet sikur po jetojmë në një mbretëri autokratike”, thotë Lorin Kadiu, drejtori i Citizens.al, një platformë investigative që ka ndjekur projektet e ndërtimit në Shqipëri që nga viti 2018. “Jo vetëm për shkak të mungesës së transparencës, por edhe sepse të gjithë duhet t’i nënshtrohemi shijeve estetike të një personi. I gjithë vendi duhet të pikturohet ashtu siç dëshiron ai.”

Rama, i cili është diplomuar si piktor, u bë i njohur fillimisht si kryetar i Bashkisë së Tiranës në vitet 2000, kur tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare me programin e tij për lyerjen e pallateve gri të periudhës sovjetike me një larmi ngjyrash të ndezura. Ndryshimi i lirë dhe i thjeshtë funksionoi dhe Rama u vlerësua për qasjen e tij artistike jokonvencionale.

Por tani shumë prej ish-mbështetësve të tij mendojnë se ambiciet e tij arkitekturore kanë shkuar shumë larg. Një letër e hapur, e shpërndarë gjatë protestave, dënonte “art-larjen e politikës së buldozerëve” dhe i pyeste arkitektët e mbledhur nëse e shijojnë “lirinë për të bërë këtu atë që në vendet tuaja do të ishte e ndaluar, do të kundërshtohej ose do të bëhej e pamundur në një mënyrë tjetër”.

Nga arkitektët e kontaktuar nga Guardian, vetëm njëri u përgjigj, duke thënë se nuk bën asgjë në Shqipëri që nuk do të lejohej të bënte në një vend tjetër. Ai shtoi se “liria në Shqipëri është sigurisht joshëse dhe, si e tillë, përgjegjësia personale është më e madhe”.

Siç shkruan Rama me theks në parathënien e “The Albanian Files”, arkitektët tërhiqen nga puna në Shqipëri për shkak të “lirisë nga ‘jo’-ja në të gjitha format e saj”. Faqet e librit janë të mbushura me vizione për brigje të virgjëra, pyje të gjelbër dhe duna e laguna të paprekura.

Në Gjirin e Gjipesë, një zonë që shumë e konsiderojnë plazhin e fundit të virgjër në jug të Shqipërisë, studioja holandeze MVRDV ka propozuar një hotel me xham pasqyrues që do të shtrihej mbi grykë, “si një xhevahir në bregdet”.

Ky projekt vjen menjëherë pas kullës së apartamenteve të tyre në Tiranë, në formën e kokës së Skënderbeut, heroit kombëtar të Shqipërisë – e cila gjithashtu ka një ngjashmëri të habitshme me Ramën.

Në zonën e mbrojtur të dunave të Ranës së Hedhun, arkitekti i njohur portugez Álvaro Siza ka hartuar një projekt zhvillimi në kodër, me teleferik dhe një kullë shumëkatëshe në plazh.

Disa faqe më tej, arkitekti zviceran Valerio Olgiati propozon një grup kullash betoni që ngrihen nga rëra, të mbushura me dritare mbrojtëse. Duket sikur po përgatitet të zmbrapsë një pushtim nga deti.

Transformimi luksoz i bregdetit vazhdon me projektuesin fiorentin të jahteve luksoze Luca Dini, motoja e studios së të cilit është “të mahnisë edhe më të përzgjedhurit”. Ai paraqet një udhëtim të ilustruar përmes 17 projekteve të tij, përfshirë kompleksin Life Marina, që shtrihet përgjatë shtatë kilometrave vijë bregdetare të virgjër pranë Sarandës, si dhe resortin Atara, me një “kurorë” të artë që qëndron pezull mbi shkëmbinj, si një tjetër pikë vrojtimi ushtarak.

Situata thuajse shkon në parodi kur ilustrimet në stilin e komikeve përfundojnë me një imazh të një super-jahti që fluturon mbi një panoramë urbane, ndërsa vetë projektuesi deklaron nga kuverta: “[ne] krijojmë hapësira që harmonizohen me mjedisin”.

Redaktorja e librit, Anneke Abhelakh, u kërkoi arkitektëve të dorëzonin vetë tekstet e tyre dhe ato janë jashtëzakonisht të sinqerta. Në disa momente, libri lexohet si një regjistrim i fshehtë i bisedave.

“Për shkak se nuk ka shumë rregulla dhe klientët e mi kujdesen shumë pak për kontekstin, jemi të detyruar të mendojmë për vlerat tona”, shkruan arkitekti me bazë në Berlin, Sam Chermayeff.

Ai tregon për përvojën “vërtet të çmendur” të punës në Shqipëri, përfshirë mënyrën se si u telefonua papritur nga një prej bashkëpunëtorëve të Ramës dhe shumë shpejt iu kërkua të projektonte dy kulla në Tiranë, me një sipërfaqe totale prej 45 mijë metrash katrorë – diçka e jashtëzakonshme për një projektues të njohur më shumë për kuzhinat eksperimentale.

“Sigurisht që pranova”, shton ai, “pa e kuptuar vërtet se çfarë po ndodhte”.

I kontaktuar për një koment, Chermayeff u përgjigj: “Unë u bëj klientëve shqiptarë të njëjtat pyetje që u bëj klientëve në çdo vend tjetër dhe ndihem po aq i sigurt”, duke shtuar se “ashtu si në Gjermani apo SHBA, unë vërtet nuk di më shumë sesa ajo që më thuhet” dhe se nuk punon në zona të mbrojtura ose pranë tyre. “Unë nuk bëj asgjë”, shtoi ai, “që nuk do ta bëja në një vend tjetër.”

Arkitekti austriak Chris Precht tregon se si Rama e kontaktoi në Instagram, “duke pyetur nëse do të isha i interesuar të punoja në Shqipëri”.

Tani ai ka 29 projekte në emër të tij, përfshirë një “Garden of Eden” me vlerë 4 milionë euro, të ndërtuar në oborrin e zyrës së vetë kryeministrit.

“Është një realitet i paimagjinueshëm”, thotë grupi i fushatës së arkitektëve dhe urbanistëve shqiptarë Arkitektët Shqiptarë, i cili ka krijuar një bazë të dhënash online me të gjitha projektet – të publikuara në shqip, ndryshe nga libri.

“Një grup i ngushtë arkitektësh të huaj kontaktohet drejtpërdrejt nga zyra e kryeministrit dhe merr projekte pa një procedurë konkurruese.”

Arkitektët e huaj e përshkruajnë ndryshe situatën.

“Rama nuk i emëron vetë arkitektët”, më thotë një anëtar i grupit ArchArmy. “Por ai i prezanton me zhvilluesit. Dhe kuptohet se, nëse ata zgjedhin një prej arkitektëve të tij, [zhvilluesit] do të marrin lejen për të ndërtuar atë që duan.”

Rama i ka mohuar vazhdimisht këto akuza. Në një intervistë të ashpër për CNN në qershor, ai i dënoi pretendimet për korrupsion si “lajme të rreme”. Prej kohësh ai ka deklaruar se protestat më të gjera janë nxitur nga armiqtë e presidentit amerikan, përfshirë Iranin.

“Nëse nuk do të ishte Jared Kushner”, tha ai, “askush nuk do t’ia varte për flamingot, për Shqipërinë, për asgjë. Është e gjithë urrejtja ndaj Trumpit që krijon gjithë këtë vëmendje.”

E kontaktuar nga Guardian, zyra e kryeministrit nuk iu përgjigj në mënyrë të detajuar kërkesave për koment, por i cilësoi akuzat si “thashetheme” dhe “vlerësime të hidhura”.

Gjatë një fjalimi këtë javë, në prezantimin e konkursit për një kullë të re, Rama këmbënguli se juritë e konkurseve përbëhen “kryesisht nga arkitektë, urbanistë dhe akademikë që janë plotësisht të lirë”, se “pala shqiptare është në pakicë” dhe se “nuk ka kurrë orientim apo ndikim” mbi jurinë.

Ai shtoi se sot Shqipëria “është ‘universiteti’ më i madh i hapur i arkitekturës”, pasi arkitektët e rinj shqiptarë kanë mundësinë “të takojnë, të ndjekin dhe të punojnë konkretisht me mjeshtra”.

Nëntitulli i librit është “Freedom and Architecture” dhe në shumë prej projekteve ndihet një lloj autorizimi pa kufij.

“Të punosh si arkitekt në Shqipëri është çliruese”, shkruan arkitekti belg Xaveer De Geyter, krahas propozimit të tij për një treshe gjigante kullash në formën e shkronjës M për portin e Sarandës, “duke provokuar një shkallë lirie që ndonjëherë na lë pa fjalë”.

Studioja spanjolle Arquitectura-G e vlerëson procesin shqiptar të dhënies së lejeve si “dukshëm më të shpejtë dhe më pak kufizues” sesa në vende të tjera, të udhëhequr nga “një vizion i qartë që vjen nga kryeministri”.

Manuel Aires Mateus nga Portugalia është dakord: “Ka raste kur gjërat duhet të vijnë nga lart-poshtë.”

Entuziazmi i dukshëm për të ndërtuar në terrene të virgjëra është gjithashtu i pranishëm.

Arkitekti i njohur japonez Kengo Kuma përshkruan emocionin e fluturimit me helikopter mbi Shqipëri.

“E gjeta shumë emocionuese”, shkruan ai, “sepse pjesa më e madhe e natyrës është e paprekur”.

Në Azi, shton ai, “është shumë e vështirë të gjesh një projekt në një tokë kaq ‘të virgjër’”.

Arkitektja me origjinë indiane dhe me bazë në Berlin, Anupama Kundoo, flet për mundësinë për të krijuar “të çliruar nga bagazhi” i Evropës dhe vendeve të tjera “të zhvilluara”.

Kundoo po punon për një masterplan për një “vendbanim laboratorik” me 50 mijë banorë në parkun kombëtar të mbrojtur Divjakë-Karavasta.

Një projekt i tillë është bërë i mundur vetëm nga një ligj kontrovers i vitit 2024, i cili lejon ndërtimin e resorteve me pesë yje në zonat e mbrojtura. Nga ky ligj përfiton edhe projekti i mbështetur nga familja Trump në Zvërnec.

Nuk ka asnjë pretendim se ndonjë prej arkitektëve të përmendur në këtë artikull po shkel ligjin.

“Zhvilluesit janë me nxitim”, thotë Kadiu. “Ka një garë për të ndërtuar sa më shumë që të jetë e mundur përpara se këto ligje të shfuqizohen.”

Presioni po rritet. Shqipëria ka hyrë në fazën përmbyllëse të negociatave për anëtarësimin në BE, por këto rregullore të lehta mbeten një pengesë. Si ligji i vitit 2024, ashtu edhe legjislacioni i vitit 2015 që i jep trajtim preferencial “investitorëve strategjikë”, u kritikuan në një raport të BE-së vitin e kaluar si të papajtueshëm me standardet e saj.

Një rezolutë e Parlamentit Evropian në qershor të këtij viti “shprehu shqetësime serioze” dhe bëri thirrje për një “moratorium të menjëhershëm mbi procedurat e reja të lejeve, punimet e ndërtimit dhe ndërhyrjet zhvillimore” brenda zonave të mbrojtura.

Rama vazhdon t’i mbrojë të dy ligjet si politika pragmatike dhe modernizuese që synojnë të balancojnë mbrojtjen e mjedisit me zhvillimin ekonomik me vlerë të lartë.

Përtej frikës për mjedisin dhe proceseve jo transparente të lejeve dhe prokurimeve, mbetet një tjetër pyetje e rëndësishme: si mundet një prej vendeve më të varfra të Evropës të përballojë projekte kaq ekstravagante?

Çmimet e pronave janë rritur në mënyrë astronomike, por pa një rritje të krahasueshme të pagave apo të kredive hipotekore të dhëna nga bankat, duke bërë që kritikët të dyshojnë për praninë e parave me origjinë të dyshimtë.

Global Initiative against Transnational Organized Crime e identifikon sektorin shqiptar të pasurive të paluajtshme dhe atë të turizmit si zona të rëndësishme për pastrimin e parave, duke vënë në dukje se sektori i ndërtimit është “depërtuar thellë nga fondet e paligjshme”.

Një raport i vitit 2020 vlerësonte se 1.6 miliardë euro “para të pista” ishin pastruar përmes pasurive të paluajtshme shqiptare në tre vitet para publikimit të raportit.

Siç raportova në vitin 2022, përgjimet e rrjedhura zbuluan persona të lidhur me mafian italiane duke diskutuar se bumi i kullave të larta në Tiranë ishte një mundësi ideale për pastrimin e parave të tyre, me çmime ndërtimi prej rreth 500 eurosh për metër katror, që dukeshin të vogla krahasuar me çmimet e shitjes deri në 4,000 euro për metër katror.

Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, SPAK, po shënon përparime.

Në qershor, ajo sekuestroi 150 milionë euro pasuri, përfshirë apartamente, vila dhe prona tregtare, të lidhura me një rrjet të dyshuar trafiku kokaine.

Po në qershor, Pëllumb Gjoka, i cili dikur ishte shpallur “investitor strategjik” nga qeveria shqiptare dhe kishte marrë miratimin për të ndërtuar një resort me vlerë 52 milionë euro në bregdet, u dërgua në burg për akuzën se kishte urdhëruar vrasje të porositura.

Hulumtimi i Citizens.al tregon se disa projekte të përfshira në “The Albanian Files” lidhen me hetime në vazhdim të SPAK-ut – megjithëse asnjë prej arkitektëve të përmendur në këtë artikull nuk është i përfshirë në to.

Hetimet pretendojnë se kapital kriminal është kanalizuar përmes kompanive guaskë, kontratave të ndërtimit dhe transaksioneve të pronave.

Më shumë se 40% e projekteve në libër nuk përmendin as emrin e klientit, duke bërë që shumë njerëz të pyesin: pse gjithë kjo mungesë transparence?

Një ish-anëtar i ArchArmy-t shpreh keqardhje për mënyrën se si kanë përfunduar gjërat.

“Si të tjerët, u bashkova me bindjen e sinqertë se kjo mund të ishte një ndryshim pozitiv për vendin”, thotë ai. “Rama e dinte se Shqipëria do të zhvillohej shumë shpejt dhe nuk donte ta shkatërronte. Është më mirë të kesh disa arkitektë të mirë të përfshirë për t’u siguruar që rezultati të jetë të paktën i denjë, sesa njerëzit të ndërtojnë apartamente gjenerike përgjatë bregdetit pa asnjë kontroll.”

Arkitekti thotë se u tërhoq pasi ishte pjesë e një jurie konkursi që “nuk dukej demokratike” dhe sepse çështjet që lidhen me pronësinë e tokës “gjithmonë dukeshin shumë të paqarta”.

Ai shton: “Rama ende beson fort se po bën gjënë e duhur për vendin. Është një shembull klasik i asaj që ndodh kur mendon se je udhëheqësi dashamirës, por qëndron shumë gjatë në pushtet.”

Kjo ndjesi pasqyrohet edhe në një prej kontributeve më zbuluese të librit.

Reinier de Graaf, nga studioja holandeze OMA, i shkruan një letër të hapur Ramës – e menduar si parodi, por humori duket i zbehtë.

“Duke pasur parasysh statusin e qëndrueshëm të Shqipërisë si patron i ndriçuar i arkitekturës”, shkruan ai, “profesioni ynë do të përfitonte shumë nëse vendi nuk do të kishte më kurrë zgjedhje dhe nëse ju… do të vazhdonit të ishit president përjetë – ndoshta edhe mbret.”

Ai e mbyll me fjalët:

“Në një botë autokracish, a mund të kemi një autokrat dashamirës me shije?”.

Një grup qytetarësh nga Memaliaj kanë zhvilluar këtë të premte protestë përpara godinës së Kryesisë së Kuvendit, duke kundërshtuar propozimet e hartës së re territoriale.

Shkak për këtë protestë është bërë projektligji për ndarjen e re administrative, i cili parashikon shkrirjen e Bashkisë së Memaliajt dhe bashkimin e saj me Tepelenën.

Teksa jashtë mbahet tubimi, në Komisionin e Ligjeve do të shqyrtohet projektligji për ndarjen e re territoriale.

Kreu i Grupit Parlamentar të Partisë Demokratike, Gazment Bardhi, ka komentuar protestën kundër qeverisë, duke folur edhe për thirrjet e disa protestuesve kundër drejtuesve të opozitës.

Në një intervistë për “Prime News24”, Bardhi tha se këto qëndrime nuk përbëjnë shqetësim për PD-në, duke i konsideruar si reagime të një pjese të vogël të protestuesve.

I pyetur konkretisht për thirrjet “Gaz Bardhi në burg”, deputeti demokrat tha se nuk e shqetëson një qëndrim i tillë, duke theksuar se kushdo që pretendon se një person ka shkelur ligjin duhet t’u drejtohet institucioneve të drejtësisë.

“Unë nuk shoh asnjë problem që dikush mund të bërtasë edhe ‘Gaz Bardhi në burg’. E rëndësishme është që çdo qytetar, që ka një të dhënë se dikush ka shkelur ligjin, duhet t’i drejtohet organeve të drejtësisë”, u shpreh Bardhi.

Ai shtoi se nuk ka arsye të shqetësohet nga këto thirrje, pasi, sipas tij, nuk ka shkelur ligjin.

“E kam ndërgjegjen e pastër dhe nuk e kam shkelur ligjin”, deklaroi kreu i Grupit Parlamentar të PD-së.

Bardhi u pyet edhe nëse protesta dhe qëndrimet e shprehura aty e kanë delegjitimuar opozitën. Ai tha se nuk e sheh veten si një opozitar të delegjitimuar, duke argumentuar se një pjesë e madhe e problematikave të ngritura nga qytetarët janë çështje që opozita i ka denoncuar prej vitesh.

“Nuk ndjehem si opozitar i delegjitimuar, por ndjehem i vlerësuar që pjesa dërrmuese e kauzës që ngrenë qytetarët janë kauza që opozita i ka denoncuar prej 14 vitesh”, tha ai.

Sa i përket pjesëmarrjes së PD-së në protestë, Bardhi argumentoi se prania e strukturave politike nuk do t’i shërbente formatit të tubimit, pasi e konsideron atë një protestë qytetare.